Այսօր մոնումենտալիստ քանդակագործ Ֆերդինանդ Առաքելյանի ծննդյան օրն է

«Ֆերդինանդ Առաքելյանի մահով մի լույս, մի բուռ բարություն

պակասեց աշխարհից». Գրեզելդա Ամիրյան

Քարքարոտ, փշոտ է մեծ արվեստագետների ճանապարհը. գեղեցիկի, բարու, ներդաշնակության կողքին մշտապես պայքարում են տգեղն ու չարը, անզգան ու անբարյացկամը… Բայց, միևնույն է, մեծություններն, անցնելով այդ ամենի միջով, ոչ միայն հոգով թրծվում, ավելի են հզորանում, այլև իրենց ստեղծած արժեքներից բացի՝ առավել իմաստնանում ու վերերկրային են դառնում:

Քանդակագործ Ֆերդինանդ Առաքելյանը մեկն է այդ մեծերից, ում կյանքի ու ստեղծագործական անցած ուղին լի է եղել վայրիվերումներով՝ դժվարություններով ու թռիչքներով, տառապանքի հետ առճակատումով ու հաղթանակներով: Հայի այս տեսակը շատ չի հանդիպում մեզանում՝ տաղանդավոր ստեղծագործող, միևնույն ժամանակ՝ անչափ բարի ու շռայլ, ընկերասեր ու մարդասեր, բացառիկ հայրենասեր ու հայասեր, ազգանվեր, քաղաքականապես շատ գրագետ, օժտված դիվանագիտական մտքով, մարտունակ, մեծ ու փոքր բոլոր հարցերին ինքնատիպ մոտեցումով և իր՝ առաքելյանական անկողմնակալ մեկնաբանությամբ:

Տարիների հոլովույթում ձեռք բերած, վաստակած լավ ընկերությունը ևս նրա տաղանդի դրսևորումներից մեկն էր, որի շնորհիվ Ֆերդինանդ Առաքելյան մարդուն, արվեստագետին անչափ մեծ սիրով են հիշում անդավաճան ընկերները: Նրանցից մեկի՝ արվեստագետ, խոսքի վարպետության փորձառու, բազմամյա մասնագետ, դերասանուհի Գրեզելդա Ամիրյանի հետ և արվեստագետի տիկնոջ՝ ազնվափայլ Հասմիկ Եղիազարյանի ընկերակցությամբ երկար զրուցեցինք Ֆերդինանդ Առաքելյանի մասին. այդ զրույցը սիրով ներկայացնում եմ մեր ընթերցողների ուշադրությանը:

– Տիկի՛ն Ամիրյան, գիտեմ, որ շատ երկար տարիների պատմություն ունի Ձեր և Ֆերդինանդ Առաքելյանի հազվագյուտ ընկերությունը, ուստի կխնդրեմ պատմել այդ մեծ բարեկամության մասին:

– Սիրո՛վ: Գերագույն հաճույք է ինձ համար ներկայացնել Ֆերդինանդ Առաքելյանի նման արժանավոր հայորդուն, ընկերոջը: Մենք շատ մտերիմ ենք եղել. տղա ընկերներ շատ եմ ունեցել, սակայն նա մի ուրի՜շ, բացառի՛կ անձնավորություն էր: Մայրս՝ Հակինթ-Հայկուհի Շեկոյանը, դասավանդում էր մայրաքաղաքի Վահան Տերյանի անվան թիվ 60 դպրոցում: Բոլորը նրան ճանաչում էին որպես շատ խստապահանջ ուսուցչուհի, և նա խստապահանջ էր ոչ միայն սովորելու, այլև կարգապահության հարցում: Ես էլ բացառություն չէի կազմում. իմ հանդեպ նա առավել խիստ էր, պետք է բացարձակ լավ սովորեի: Տերյանի դպրոցում կար նաև ռուսական դպրոց, մայրս նրանցից ընտրում էր աշակերտներ, որոնց հետ մեր տանը ես պետք է ռուսերեն պարապեի: Ես էլ շատ թույլ էի մաթեմատիկայից, և մեր տուն եկող այդ 15-20 աշակերտներով փոխադարձաբար իրար լրացնում էինք, օգնում, բայց անկեղծորեն ասեմ՝ ավելի շատ զրուցում էինք: Ֆերդինանդը, ով նույնպես այդ ժամանակ առաջին դասարանում էր սովորում, գալիս էր մեր տուն: Ահա հենց այդ տարիներից էլ ճանաչում եմ նրան, և հե՛նց այդ տարիներից էլ սկսվել է մեր մտերմությունը: Յուրօրինակ մի ընկերության հիմք դրվեց այդ ժամանակ, որը պահպանվեց մինչև ներկա օրերը: Մայրս ասում էր, որ Ֆերդինանդը շատ սուր ուղեղ ունի: Ֆերդիկի հայրը դպրոցի տնօրեն էր, հաճախ էր մեզ հրավիրում իրենց տուն՝ խորոված ուտելու: Այսպես մեծացանք, ապրեցինք, կերտեցինք մեր ապագան, ամեն մեկս ընտրեց գիտության մի ոլորտ՝ արվեստ, բժշկություն, ճարտարագիտություն… Լավ ու վատ օրեր շատ տեսանք, միշտ չէ, որ հարթ են եղել մեր ճանապարհները, միշտ չէ, որ տարբեր հարցերում մենք համակարծիք ենք եղել. ունեցել ենք և՛ վեճեր, և՛ հակասություններ: Սակայն մեր վեճերն անկեղծ էին, անչար, ուսուցանող, խորիմաստ, և ամեն ինչի մեջ սեր կար, որի շնորհիվ էլ մեր ընկերությունը շատ ամուր էր:

– Կբնութագրե՞ք նրան իբրև մարդ, արվեստագետ, հայ:

– Հրաշալի մարդ՝ պատրաստակամ օգնելու բոլորին, և այդ օգնությաբ մասին նա չէր բարձրաձայնում, չէր թմբկահարում իր արածները: Բնատուր խելքի, հրաշալի, անաղարտ էության շնորհիվ նա այնքա՜ն մեծ շրջապատ ուներ. չկար որևէ ոլորտ, որտեղ ծանոթ, ընկեր չունենար, և հարկ եղած դեպքում մարդկանց օգնելու համար դիմում էր նրանց, սակայն այդ նույնը չէր անում իր համար: Զարմանալի մարդ էր, տաղանդավոր արվեստագետ՝ օժտված անաչառության, շիտակության անմեկնելի, առեղծվածային հատկանիշներով:

…Պատկերացրե՛ք, նրա մեծ տղան՝ Նարեկը, ընդունելության քննություն պետք է հանձներ մեր՝ Գեղարվեստաթատերական ինստիտուտում, ես հանձնաժողովում էի, սակայն չգիտեի, որ Նարեկը Ֆերդինանդի որդին է, որովհետև նա երբեք չէր ասել, որ որդին գործերը մեր ինստիտուտ է հանձնել: Մեկ ուրիշ հայր անպայման կասեր, կմիջնորդեր, մանավադ, երբ հանձնաժողովում իր ՙհարյուր՚ տարվա ընկերն էր… բայց ո՜չ, նա այդպիսին չէր: Ես Նարեկին չէի ճանաչում, բայց մի տեսակ սիրտս ձգվում էր դեպի այդ տղան, և քննության ժամանակ հարցրեցի, թե արդյոք իրենց ընտանիքում արվեստագետ կա՞… տղան ասաց, որ իր հայրը Ֆերդինանդ Առաքելյանն է. զարմացա, զայրացա Ֆերդինանդի վրա, որ չէր ասել այդ մասին: Նարեկն ընդունվեց, օրերն անցնում էին, սակայն Ֆերդինանդը գալիս էր մեր տուն և այդպես էլ չէր ասում, որ իր տղան մեր ինստիտուտ է ընդունվել: Տարիներ անց, երբ խոսում էինք, ես այլևս չդիմացա և ասացի այդ մասին: Զայրացած հարցրեցի, թե ինչո՞ւ չի ասել, որ որդին մեր ինստիտուտում քննություն պիտի հանձներ, և ի՞նչ պատասխանեց, գիտե՞ք՝ դե ընդունվել է, սովորում է, էլի՛… Ուզում եմ ասել, որ Առաքելյանը չէր սիրում օգտվել առիթներից, իսկ ինքն առանց աղմուկի օգնում էր շատերին տարբեր հարցերում: Հիշում եմ, թե ինչպես, ինչ արագությամբ օգնության հասավ նաև ինձ, երբ վերանոոգում էի բնակարանս. քանի որ տանը տղամարդ չկար, ես մի տեսակ մոլորվել էի, իսկ Ֆերդինանդը, ինչպես միշտ, չուշացավ… ինչպես ասում են՝ աչքս չթարթած՝ տեսա, որ մեր տանը գործը եռում էր՝ մեկը մեխ էր խփում, մեկը ներկ էր քսում, իսկ ինքն այդ ժամանակ արդեն շատ վատառողջ էր: Ահա՛ այսպիսի ընկեր է եղել նա. այնքա՜ն բան կա պատմելու՝ այդ ընկերության առումով… Ծննդյանս օրն էր, նա արդեն շատ հիվանդ էր, մի ընկերս Մոսկվայում էր, մյուսը հիվանդ էր, թվում էր, թե էլ առաջվա նման ընկերներս չեն հավաքվի, և հանկարծ զանգ՝ Ֆերդինանդն էր, ինձ ներքև կանչեց, ասաց, որ վատ է զգում, ինքը չի կարող բարձրանալ մեր տուն, զգուշացրեց, որ եթե տանը մեկնումեկը կա, թող հետս իջնի: Ուսանողներիցս կային մեր տանը, միասին էլ իջանք, և ի՜նչ տեսնեմ՝ է՛լ խնձոր, է՛լ նարինջ, տարբեր մրգեր էր բերել ծննդյանս առիթով: Այնքա՜ն շատ բան կարելի է ասել այդ հիասքանչ մարդու, արվեստագետի մասին, ափսո՜ս, շատ ափսոս, որ ծանր հիվանդ էր՝ տառապում էր շաքարային դիաբետով: Այնքա՜ն երախտապարտ մարդ էր՝ միշտ գովաբանում էր տինկնոջը՝ Հասմիկին, և ասում էր, որ նա և՛ լավ մարդ է, և՛ լավ կին, և՛ լավ մայր, և՛ լավ քաղաքացի… Շատ էր սիրում իր որդիներին՝ Նարեկին, Գոռին: Ֆերդինանդը երբեք չէր մտածում ո՛չ իր առողջության, ո՛չ իր կյանքի մասին, ու եթե կողքին չլիներ Հասմիկը (ինքն էր խոստովանում), նա ավելի շուտ կկնքեր իր մահկանացուն: Նա շռայլ մարդ էր ամեն առումով՝ շռայլում էր իր հոգին, իր ունեցածը, իր ժամանակը, իր առողջությունը, իր ամբողջ կյանքը:

Շատ մտերիմ էր Կարեն Դեմիրճյանի հետ, հարգված, ընդունված էր որպես արվեստագետ, քաղաքական դիվանագիտական սուր միտք ուներ:

– Տիկի՛ն Գրեզելդա, ըստ Ձեզ՝ Ֆերդինանդ Առաքելյանի մահով ի՞նչ պակասեց կյանքում, աշխարհում:

– Շատ բան պակասեց, ամեն մի նման մարդու, մեծ արժեքավոր անհատականության մահով մի լույս է պակասում աշխարհում. Ֆերդինանդի բացակայությունը ոչ մի կերպ ու ոչնչով չի լրացվում, նրա մահով աշխարհից մի բուռ բարություն, մի փեշ խիղճ պակասեց: Նա հնի ու նորի միջև մի ամուր կամուրջ էր, ավանդականը պահպանող արվեստագետ՝ միշտ նոր ու շատ յուրօրինակ մտածողությամբ: Չուներ կոչումներ, պարգևներ, շքանշաններ, թեև շատ արժանի էր դրանց, սակայն նա ուներ ամենամեծ կոչումը՝ Մարդ-արվեստագետ, հրաշալի հայ, և ես կարծում եմ, որ ամենից կարևորը հե՛նց սա է:

– Ֆերդինանդ Առաքելյանի կերպարում Ձեզ համար ո՞րն է առավել տպավորիչ՝ մա՞րդը, ընկե՞րը, արվեստագե՞տը…

– Մեր ընկերությունը շարունակվեց նաև Գեղարվեստաթատերական ինստիտուտում: Նա այնքա՜ն ներդաշնակ էր մարդ-ընկեր-արվեստագետ եռաբանյա այս դաշինքում: Որպես արվեստագետ՝ ես իր մասին ավելի շատ լսել եմ հեռուստատեսությամբ, շրջապատից, իր ընկերներից:

Ահա այսպես ավարտվեց մեր զրույցը տիկին Գրեզելդա Ամիրյանի հետ, ով տաղանդավոր քանդակագործ Ֆերդինանդ Առաքելյանին մեզ համար բացահատեց նաև որպես լավ ընկեր, լավ մարդ, լավ հայ ու հայրենասեր: Իսկ մոնումենտալիստ-քանդակագործ արվեստագետի մասին միշտ կխոսեն սերունդներին ի պահ տրված Ցեղասպանության ինստիտուտ-թանգարանում տեղադրված նրա կերտած խաչքարը, որի մի մասը ներսում է՝ հատակին, մյուսը դրսում՝ կիսված հայ ժողովրդի նման, Կարեն Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային համալիրի ճակատային հզոր քանդակաշարը և այլ գործեր:

…Ժամանակը սրբագործում է լավագույն արժեքները, արժանավորներին, ժամանակը որքան անողոք է կյանքի ու մահվան խաչմերուկում, նույնքան էլ արդար է բացառիկ անհատականություններին գնահատելու ճամփաբաժանին, այս դեպքում՝ նաև Ֆերդինանդ Առաքելյանին:

Կարինե Ավագյան