Գալու է Ահեղ դատաստանի օրը… կամ՝ Ժողովրդի ընտրյալ զավակներից մեկը՝ Վիտյա Այվազյան

Ձեզ համար, բարի΄ մարդիկ,

Մատաղի գառ եմ դառնալու,

Սոսի սուրբ ծառ եմ դառնալու,

Քարի պես ընկեք ճամփիս,

Թե մի օր չար եմ դառնալու,

Թո΄ղ չարի ճամփին ընկնեմ,

Թե մի օր քար եմ դառնալու:

Հ.  Սահյան

…Ու մատաղի գառ դարձավ, չարի  ճամփին ընկավ, չարի ձեռքով ընկավ նա` մահից, փորձանքից, դժվարությունից երբեք չերկնչող լուսավոր, պայծառ հայորդին` Վիտյա Այվազյանը: Պետական, քաղաքական, ազգային մտածողությամբ օժտված մտավորականն ու մարտիկն իր բաժին կյանքն այս խղճի սով աշխարհում ապրեց անանձնական սիրով ու… «Թևավոր մի կյանք պակասեց, մի բաժին խղճմտանք պակասեց, տաճարից մի զանգ պակասեց…»:

Ընդամենը 35 տարեկան էր Վիտյա Այվազյանը, երբ 1990 թվականի օգոստոսի 29-ին «յուրայինների» զոհը դարձավ, երկու տարի անց նույն կեղտոտ ու մութ «ձեռագիրը» հատեց և Վիտյայի եղբոր` 35-ամյա Վահան Այվազյանի կյանքը, ով եղբոր մահից հետո հաստատվել էր Սանկտ Պետերբուրգում: Լինելով շնորհալի բռնցքամարտիկ` նա 1980-ից հանդես է եկել ԽՍՀՄ զինված ուժերի մարզական ակումբում, 1982-ից հիմնականում բնակվել է Լեհաստանում, ուր նրա մահից հետո Լոձ քաղաքի պատանի բռնցքամարտիկների դպրոցն անվանակոչվել է Վահան Այվազյանի պատվին, իսկ 2000-ին ՌԴ  Պետդումայի որոշմամբ Վահան Այվազյանը հետմահու արժանացել է Ժուկովի անվան մեդալի` հայ և ռուս ժողովուրդների բարեկամությանը նպաստելու համար: Վիտյան` Հայաստանում, Հայաստանի համար, Վահանը` Հայաստանից դուրս, Հայաստանի համար անում էին ամեն ինչ: Վահան Այվազյանը թե΄ սննդամթերքի, թե΄ զենքի մեծ խմբաքանակ է ուղարկել Հայաստան, սատար եղել արցախյան գոյամարտի ու Անկախության համար ոտքի ելած ժողովրդին, բայց Վիտյայի մահից հետո դադարեցրել է իր առաքելությունը. և ստանձնել մի ուրիշ առաքելություն` գտնել եղբորը սպանողին, վրեժ լուծել… Չհասցրեց, չթողեցին հասցներ… Երկու կրակոց, երկու դավադիր սպանություն, ու երկու ճրագներ մարեցին Այվազյանների օջախում: Կգտնվի՞ աշխարհի բազմազգ լեզուների բառարաններում գեթ մի բառ, մի բառակապակցություն, որով հնարավոր կլինի նկարագրել նրանց ծնողների ողբն ու կականը, ցավն ու պոռթկումը… Լեռներից ու սարերից այն կողմ էր մոր հառաչը, ձորերն էր լցվում հոր վիշտը, տիեզերական անհունն էր պատում քրոջ մորմոքը, զավակների ու կնոջ առեղծվածային ցավը… Իսկ իրական հանցագործներն այդպես էլ չբացահայտվեցին. Վիտյա Այվազյանի և նրա հետ սպանված մյուս հայորդու` Գեղազնիկ Միքայելյանի` Չաուշի մահվան մեղքը մնաց մտացածին, անհեթեթ վարկածներ սարքողների, դատական քաշքշուկների, սխալ դատավարություն  ու մեղադրական եզրակացություն անողների երբևէ չունեցած խղճին: Աստծո Ահեղ դատաստանին սպասող նրա հարազատներին երբեք չլքեց հույսը, որ մի օր իսկական մեղսագործներն ի հայտ կգան, որ մի օր քարերը կխոսեն, երկինքը կգոռա, կպատռվի մշուշապատ քողը և, թերևս, «հայրենասերի», «ազգային» կամ «պետական» գործչի դիմակով տարիներ շարունակ մեր կողքին ապրող մեկը` իրական հանցագործը, հայտնի կդառնա…

«…Իսկ պատմության մեջ կան ժամանակներ,

Երբ ով չի ստում, պիտի΄ կործանվի…»

Պ. Սևակ

Վիտյան չէ΄ր ստում, չէ΄ր նահանջում, ու դա չներվեց նրան: Նա գաղափարի առաջամարտիկ էր, ժողովրդի, երկրի նվիրյալը: Նա այնտեղ էր, ուր դժվարությունն էր. աղետալի երկրաշարժի լուրն առնելուն պես` շտապեց օգնության և իր ձեռքերով փլատակների տակից հանեց աղետյալներին, կազմակերպեց ծնողներին կորցրած երեխաներին տեղավորելու և հարազատների որոնման աշխատանքները: ՀՀՇ առաջին  համագումարում ընտրվելով վարչության անդամ` մեծ ու գործուն մանսակցություն ունեցավ նաև կամավորական շարժման մեջ` մասնակիցներին հագուստ, մթերք, զենք ու զինամթերք, վառելիք մատակարարելով:

…Առաջին անգամ անկախ Հայաստանում ընտրություններ էին, Վիտյան իր թեկնածությունը որոշել էր առաջադրել ծննդավայր Արթիկում, սակայն ինչ-ինչ թղթաբանությունների, թղթատարության պատճառով վերադարձավ Երևան ու գրանցվեց Լենինյանի (այժմ` Շենգավիթի) ընտրատարածքում և ձայների բացարձակ առավելությամբ պատգամավոր ընտրվեց: Սիրված պատգամավորի տեղը նրա եղերական մահից հետո 5 տարի թափուր մնաց, ինչպես  նաև` խորհրդարանում նրա զբաղեցրած աթոռը…

…Թափուր մնաց և նրա` ազգային, պետական գործչի տեղը քաղաքական դաշտում, հասարակական կյանքում, ընտանիքում: Կիսատ մնացին նրա ծրագրերը, երազանքները` կապված նորանկախ երկրի, Հայրենիքի ապագայի հետ: Թրատեցին, մկրատեցին վառ ընդգծված անհատականության` Վիտյա Այվազյանի կյանքը, որովհետև նա չէր լռում ու չէր լռելու, քանզի 1990թ. մայիսի 27-ի Կայարանի հրապարակի արյունալի դեպքերի ճշմարտության բացահայոտումը նպատակ էր ու պիտի հասներ դրան. այս դեպքերից դեռևս երկու տարի առաջ` 1988-ին, «Զվարթնոց» օդանավակայանում հայ երիտասարդի սպանության հետ կապված` պիտի հավաքեր նյութեր և դառնար` գործով հասարակական պաշտպան:

Պայքար էր Վիտյա Այվազյանի կյանքը, և այդ պայքարն ուղղված էր նաև ներքին թշնամիների դեմ:

Լարված էր ներքաղաքական վիճակը. դրսում` հեռու Արցախում և ներսում` շատ մոտ`           սահմաններին թշնամին էր, խառն ու խրթին էին ժամանակները: Շատերն էին օգտվում այդ վիճակից և «պղտոր ջրում… ձուկ որսում», դրանք բախտախնդիրներն էին. կային և΄ իրական, մեծ հայրենասերներ, ում համար ո΄չ աթոռը, ո΄չ պաշտոնը, ո΄չ փողը, ոչ փառքը խայծ չէին… Դրանք ժողովրդի իսկական զավակներն էին, որոնցից մեկն էլ Վիտյա Այվազյանն էր… Նրա կարճատև, բայց իմաստալից, բովանդակալից կյանքը փոթորկուն էր` պայքար հանուն արդարության, ազատության, հանուն լավագույն տղաների, ձերբակալություն, դավադրություններ, պատգամավորի պարտականություններ, ընտանիքի, հարազատների հանդեպ ունեցած պարտքի ու սիրո զգացման դրսևորման կարոտ… Եվ այս ամենը՝ հանուն գաղափարի, հանուն ազգի ու ազգայինի, հանուն Հայրենիքի ապագայի: Համարձակ, ազնիվ, ճշմարտախոս, լայնախոհ, հեռատես, գործի ու գաղափարի նվիրյալ հայորդին չգիտեր լռել, երբ աղաղակում էին կեղծն ու արատավորը: Դեռ նոր-նոր ձևավորվող Ազգային ժողովում, ժողովրդի տեսադաշտում նա եղավ ընդամենը 29 օր, և ամեն անգամ եթեր հեռարձավկող նիստերի ժամանակ ընդգծվում էր նրա ըմբոստ, համարձակ ոգին. նա հակադրվում էր, քննադատում մերժելին:

Իր ընդդիմադիր կեցվածքով նա խանգարում էր շատերին. Զարմանալին գուցե նաև զայրացնում էր հասարակ մահկանացուներին` ինչպե՞ս էր Վիտյան հրաժարվում որևէ հանձնաժողովի նախագահ լինելուց, նույնիսկ որևէ հանձնաժողովի անդամ չէր ուզում դառնալ… Չէին հասկանում, որովհետև չէին ուզում հասկանալ կամ` գուցե դա վեր էր շատերի «այլ մտորումներով» շրջափակված հասկացությունից, նեղ, անձնական շահերից, նկրտումներից:

«Վիտյան դեռ փոքր հասակից իր տեսակով առանձնանում էր բոլորից. շատ ակտիվ էր, շատ հայրենասեր` իր Գրիգոր ու Ավագ պապերի նման: Շարունակ Ավագ պապին ստիպում էր պատմել Հայոց կոտորածի մասին: Գուցե հենց այդ տարիներին էր ձևավորվում Վիտյա-ապագա մեծ հայրենասերը, ազգային գործիչը: Գիշեր-ցերեկ կարդում էր, հրաշալի մաթեմատիկա գիտեր. համալսարանի մեխմաթ ֆակուլտետն էր ավարտել, հետո` Պոլիտեխնիկական ինստիտուտի մեխանիկայի բաժինը: Աշխատում էր Երևանի  էլեկտրալամպերի  գործարանում, ուր և ստեղծել էր գործարանի «Ղարաբաղ» կոմիտեն: Շատ սիրված էր  աշխատողների, բանվորության կողմից: Հրաշալի զավակ էր, ընտանիքին նվիրված հայր, լավ եղբայր, լավ ընկեր: Բազմակողմանի զարգացած էր, շատ հետաքրքրություններ ուներ` բռնցքամարտ, շախմատ, պար, դերասանություն, ռեգբի: Երեք երեխաներս էլ շախմատի ասպարեզում հաջողություններ ունեին,շախմատի  գծով Վիտյան հասել էր սպորտի վարպետության աստիճանի: Զբաղվում էր նաև լեռնագնացությամբ, համալսարանի ռեգբիի թիմում էր ընդգրկված: 1993թ. ի վեր Հայաստանի հանրապետությունում  ամենամյա միջազգային մրցաշար է կազմակերպվում որդուս հիշատակին: Նա շատ  հայրենասեր էր, համարձակ և այդպես էլ նետվեց պայքարի մեջ: Ոչ մեկս  տեղյակ չէինք, որ նա «Ղարաբաղ» կոմիտեի կազմում է, որ մեր ամառանոցը զինպահեստի էր վերածել` պայթուցիկ նյութերով, զենքերով, թռուցիկներով, արգելված գրականությամբ. միայն եղբայրը`Վահանն էր տեղյակ: Վահանիս էլ նենգաբար սպանեցին չպարզված հանգամանքներում, դա էլ քաղաքական պատվեր էր, Վահանը երդվել էր բացահայտել եղբորը սպանողներին… Չհասցրեց, չթողեցին, հեռացրին, վերացրեցին  ճանապարհից: Դժվար է ապրելը, մեզ մխիթարում ենք, որ Վիտյան զոհվեց հանուն հայրենիքի, սա լոզունգ ենք սարքել մեզ համար…  Բայց որ չեն գալիս, չեն հիշում, չեն գրում, մեծ ցավ եմ ապրում և ափսոսում, մղկտում զավակներիս համար բյուրապատիկ»,-ասում է Վիտյայի մայրը` վաստակավոր մանկավարժ Կիմա Ավագյանը, և տառապյալ մոր  արցունքները սիրտ են կտրատում:

Ի՞նչը կարող է փոխհատուցել կյանքում զավակի կորուստը` նրան տրված Ազգային հերոսի կոչո՞ւմը, ծննդավայր Արթիկի շրջանի Սպանդարյան գյուղի դպրոցի անվանակոչո՞ւմը նրա անունով, նրա հիշատակին նվիրված մրցաշարե՞րը… Իհարկե΄, այս ամենը հավուր պատշաճի մատուցած խոնարհումի և երախտագիտության տուրք են Վիտյայի հիշատակին, սակայն զավակի կորստյան ցավը չունի սփոփանք, իսկ ցավից անդին լռություն է…

Լռության մեջ` երկու կրակոց, լռության մեջ` խավար, խավարում` ստվերներ անմեկին, խարխափող ուրվականներ, որոնց առջև  դժոխքի դռներն են բացվելու միայն, ու Լույսի որդին` Տիրոջ նման խաչված, արյունածոր, պիտի շշնջա.

«Հա΄յր, ներիր սրանց, որովհետև չգիտեն, թե ինչ են անում…», հետո կլինի մեծ խավարումը, ու սարսափահար մարդասպանները, անհավատները կկանգնեն Ահեղ դատաստանի առջև:

…Ժամանակները փոխվել են, (փոխվե՞լ են) ընտրությունների նախաշեմին տեսնես ի՞նչ մտորումներով, անցյալից քաղած ի՞նչ դասեր առած, ինչպե՞ս են ուղղորդվում Ազգային ժողով ձգտող մարդիկ, ում անվանում են «ժողովրդի ընտրյալներ»:

Ու չլինի այնպես, որ «գիտակցաբար քաղաքական զոհասեղանին» դրված Վիտյա Այվազյանն ու Գեղազնիկ Միքայելյանը մեզ գամեն  խղճի սյանը ու չլինի այնպես, որ տգիտությունն ու բթությունը, փառասիրությունն ու շահամոլությունը, քաղաքական հավկուրությունը գերակա ուժ դառնան, որ Պանթեոնո΄ւմ փնտրենք ողջերին…

Էլ ե՞րբ ու ինչպե՞ս պիտի մարդը մարդ մնա,

Սարսափը մեռնի ու վիշտը մեռնի,

Ու ոխը քնի, ու խիղճն արթնանա

Ու երջանկությունն աշխարհը բռնի:

Ասում են` հույսը վերջինն է մեռնում, բայց մեր տառապյալ ազգը, իր քրիստոնեական դավանանքին հավատարիմ, միշտ ապրում է չմեռնող ու չհատնող հույսի փշուրներով անգամ` ակնկալելով, որ իրենց ձայների քվեն ստացած ապագայի պատգամավորների հոգում, կերպարում մի՜ քիչ, գոնե մի՜ քիչ նաև  Վիտյա Այվազյան է լինելու:

Կարինե  Ավագյան