1920 թվականի մարտի 17-ին Հաճընի պաշտպանության ղեկավարները մերժեցին թուրքական զորքերի հրամանատար Կոզան օղլու Դողանի՝ իրենց ներկայացրած վերջնագիրը, որով պահանջվում էր հանձնել քաղաքում գտնվող նախկին կամավորներին, 1000 հրացան, ինչպես նաև ուղարկել երեք բանագնաց՝ իբրև թե խաղաղություն հաստատելու նպատակով:
Այս մերժումը հայերի համար քաղաքի շրջապատում արժեցավ: Դողան բեյը Մուստաֆա Քեմալին հեռագրեց, որ իրենց հարձակումներն ապարդյուն են, քանի որ Հաճընը զենքով գրավել անհնար է, ուստի պետք է սպասել, որ հայերն ուժասպառումից անձնատուր լինեն, քանի որ ընդամենը մի քանի ամսվա ուտելիք ունեն:
100 տարի առաջ այս օրը՝ ապրիլի 1-ին, թուրքերն անցան հարձակման. Հաճընն ամբողջությամբ պաշարվեց:
Պատմական Հաճընը քաղաք է Կիլիկիայում, ցավոք՝ այսօր արդեն Սաիմբեյլի անունով: Գտնվում է Տավրոսի լեռների գրկում, Քերմես լեռան լանջին: Այստեղով է հոսում Աչի գետը, որից, հավանաբար, առաջացել է Հաճըն անվանումը, մինչդեռ ժողովրդական ստուգաբանությունն ասում է, որ Հաճըն՝ նշանակում է՝ հաճելի վայր:
Ինչպես հայտնի է՝ 1915-ի տվյալներով՝ տեղի բնակչության 35 հազարից 30-ը հայեր էին, որոնք Հայոց ցեղասպանության տարիներին բռնությամբ տեղահանվել ու աքսորվել էին Դեր Զոր, որտեղ էլ նրանց մեծ մասը զոհվել էր:
Երբ 1918 թ. Կիլիկիայի վրա հաստատվեց Անտանտի երկրների հսկողությունը, և Մուդրոսի պայմանագրով թուրքական զորքը դուրս բերվեց այնտեղից, Հաճընի 30 հազար բնակիչներից մոտ 8 հազարը վերադարձավ հայրենիք՝ այն հույսով, թե Ֆրանսիան այլևս թույլ չի տա բռնագաղթ ու կոտորած: Սակայն պատմությունն այլ բան ցույց տվեց. Ընդամենը երկու տարի հետո՝ 1920-ի սկզբին, քեմալակաների ճնշման տակ ֆրանսիացիները սկսեցին դուրս բերել զորքերը Կիլիկիայից, իսկ թուրքերը մեկ մյուսի հետևից սկսեցին գրավել Ուրֆան, Այնթապը, Մարաշը, Սիսը… Բնականաբար, գրավումն ուղեկցվում էր տեղի բնակչության նկատմամբ դաժան հաշվեհարդարով: Ժամանակին դեռ Հյուգոն է ասել՝ որտեղ կտեսնեք ավեր ու թալան, իմացեք՝ այդտեղով թուրքն է անցել:
Մահը, ավերն ու թալանը չէին կարող շրջանցել Հաճըն քաղաքը, ուստի հայերը, զգալով վերահաս վտանգը, իրենց կառավարիչ, փաստաբան Կարապետ Չալյանի նախաձեռնությամբ կազմեցին ինքնապաշտպանության բարձրագույն խորհուրդ, որի նախագահ դարձավ Հաճընի հոգևոր առաջնորդ Պետրոս Սարաճյանը: Պաշտպանության հրամանատար նշանակվեց զորավար Անդրանիկ Օզանյանի զինակից, սպա Սարգիս Ճեպեճյանը, տեղակալ՝ Արամ Թերզյանը։
Կազմակերպվեց չորս վաշտ (հրամանատարներ՝ Կ. Օղուլլուգյան, Մ. Շխըրտմյան, Մ. Մանասյան, Վ. Ալթունյան), 60 հեծյալից բաղկացած էսկադրոն (հրամանատար Պ. Թերզյան)։ Ստեղծվեցին Կարմիր խաչի կազմակերպություն, պաշտպանությունն ապահովող այլ մարմիններ։ 16-50 տարեկան տղամարդկանց բաժանվեց 132 հրացան, հետագայում ևս՝ 300 հրացան և 200 ռումբ։ Հաճընը և շրջակայքը բաժանվեցին պաշտպանական 4 շրջանի, փորվեցին խրամատներ, կառուցվեցին դիրքեր և այլ ամրություններ, քաղաքում մտցվեց պարետային ժամ։
Քաղաքի ողջ ժողովուրդը՝ ծեր թե մանուկ, կին թե տղամարդ, զբաղված էին ինքնապաշտպանության կազմակերպմամբ, ինչի մասին ֆրանսիական զիվորական ներկայացուցիչները տեղեկացրին թուրքերին: Ֆրանսիացիների օգնությունը հայերին սահմանափակվեց ընդամենը մի քանի հարյուր հրացան տալով:
Քեմալական էմիսարները հաճընցիների դեմ էին տրամադրում շրջակայքի թուրք ու քուրդ բնակչությանը, հրահրում ընդհարումներ։ Քաղաքամերձ գյուղերի վրա թուրքերի ավազակային հարձակումից հետո՝ մարտի 9-ին, հաճնցիները պատվիրակություն ուղարկեցին Կիլիկիայի գլխավոր կառավարիչ նահանգապետ Բրեմոնի մոտ՝ խնդրելով օգնություն և զենք, սակայն մերժում ստացան։ Թուրքերը, բնականաբար, օգտվեցին առիթից. գրավեցին շրջակա գյուղերը և, կոտորելով բնակիչներին, շարժվեցին դեպի Հաճըն։
Ինչպես վերը արդեն նշել ենք՝ թուրքերի վերջնագիրը մերժելուց հետո Հաճընը շրջապատվեց: Կատաղի մարտերը չէին կարողանում կոտրել հաճընցիական ոգին, ու թեև միմյանց հաջորդեցին Գոփուշ ու Կիլիկիա թաղամասերի և Սուրբ Հակոբ վանքի ուղղությամբ գրոհները, սակայն քաղաքը շարունակում էր հերոսաբար պաշտպանվել:
Վանքի գրավումից հետո պայքարը շարունակվեց մինչև հուլիսի 12-13, երբ թուրքական հրամանատարությունը փորձեց բանակցությունների միջոցով ծնկի բերել հաճընցիներին, սակայն այս փորձը ևս ապարդյուն անցավ, ինչպես և հաջողություն չունեցան թուրքերի մինչ այդ ձեռնարկած մյուս գրոհները։
Օգոստոսի 5-ին մոտ 200 կամավորներ Կայծակ Արամի (Թերզյան) ղեկավարությամբ աննկատ մոտեցան թուրքական դիրքերին, ոչնչացրին մի ամբողջ դասակ, գրաված ծանր հրանոթը տեղափոխեցին Հաճընի հրապարակ և կրակ բացեցին թուրքերի վրա, սեպտեմբերին անգամ գրավեցին Ռումլու գյուղը, սակայն թուրքական զորքը համալրումներ ստացավ և աստիճանաբար սեղմեց պաշարման օղակը քաղաքի շուրջ։
Է՛լ ավելի հզորացած թուրքերը հոկտեմբերի 14-ին նոր թափով հարձակվեցին ուժասպառ եղած հաճընցիների վրա, մեկ օր հետո՝ հոկտեմբերի 15-ին, Հաճընն ընկավ: Քաղաքի հայ բնակչությունն ութամսյա անձնվեր ու համառ պայքարից հետո սրի քաշվեց, իսկ քաղաքը հրկիզվեց:
Մի նռան հատիկի չափ հայեր՝ 365 հոգի, ճեղքեցին շրջափակումը, փրկվեցին թուրք ջարդարարներից և սփռվեցին աշխարհով մեկ՝ որպես հաճընցիների վերջին բեկորներ:
Ութ ամիս տևած կատաղի, անհավասար մարտերն իրավամբ ցույց տվեցին, որ հային կոտրել անհնար է, և Հաճընի հերոսամարտն այլ ելք կունենար, եթե բոլոր միջոցները սպառված չլինեին. քաջությունն ու կորովը, փառք Տիրոջը, երբեք չեն պակասել:
Այս տարի լրանում է Հաճընի ութամսյա դյուցազնամարտի 100-ամյակը: Մենք շատ հերոսամարտեր ենք տեսել, բոլորն էլ, անշուշտ, արդարացիորեն արժանի են ամենաբարձր գնահատանքի, սակայն, չգիտես ինչու, Հաճընի ինքնապաշտպանական պայքարը մինչ օրս դեռ պատշաճ լուսաբանված ու ներկայացված չէ, մինչդեռ ոչ պակաս կարևոր է, քան մեր մյուս դյուցազնամարտերը: Հաճընի պայքարը մեր պատմությունն ավելացրեց ևս մի հերոսական էջով՝ հավերժացնելով ազնվագույն քաջորդիների անուններ, որոնց հիշատակը մշտապես պահելը մեր այսօրվա ու հետագա սերունդների հոգու պարտքն է:
Այսօր էլ աշխարհասփյուռ հաճընցիները բարձր են պահում թե՛ հայու ոգին, թե՛ իրենց ազգային նկարագիրը՝ որտեղ էլ լինեն: Ոչ միայն հայոց, այլև համաշխարհային պատմությանն են հայտնի հաճընցիների այնպիսի մեծությունների անուններ, ինչպիսին է, օրինակ, Պարիս Հերունին:
Ինչպես երեկ, այնպես էլ մեր օրերում հաճընցին նույն մարտիկն է՝ ամեն վայրկյան պաատրաստ կյանքը դնելու հայրենիքի զոհասեղանին: Թե՛ Արցախյան ազատամարտը, թե՛ Ապրիլյան պատերազմը դրա վառ ապացույցն են. հաճընցի Մեծն Մուրադի ոգին իրենց մեջ ամփոփած՝ մերօրյա հերոս հաճընցիները ևս կյանքի գնով իրենց դերն ունեցան հայրենիքի պաշտպանության գործում:
Այդպիսին է հաճընցին՝ մարտիկ ի ծնե, որը երբեք չի ուրանում արմատները: Անգամ քաղաքի նվիրական անունը՝ Հաճըն, մոռացության չմատնվեց և այսօր ապրում է Նոր Հաճըն քաղաքի անվան մեջ: Հաճընցիներն իրենց յուրահատուկ տեսակը պահելու համար համախմբվել են նաև «Հաճըն» հայրենակցական միության շրջանակներում, որի ջանքերով ու նախաձեռնությամբ բազմիցս կազմակերպվել են տարբեր միջոցառումներ՝ ուղղված հաճընցիական անմահ ոգու պահպանմանն ու Հայկական հարցի բարձրաձայնմանը՝ որպես մեր ազգի արդարացի պահանջ:
Իր մասին 100 տարի առաջվա իր իսկ խոսքն այսօր էլ ճշմարիտ է հաճընցու դեպքում, իսկապես՝ նրանց «նատուրոն բաշխո ի»:
