Սևրի դաշնագրի 100-ամյակի նախօրեին, երբ փորձում ենք հասկանալ թուրքական պաշտոնական շրջանակների վերջին 50 տարվա գործունեությունը, տեսնում ենք, որ մեկը մյուսի հետևից ծուղակների շարան է: Այսօր ՛՛Տեսակետ՛՛ ակումբում այսպես սկսեց մամուլի ասուլիսը ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի տնօրեն, ակադեմիկոս Աշոտ Մելքոնյանը՝ անդրադառնալով հայոց պատմության դասագրքերի՝ ԿԳՄՍՆ-ի կողմից ներկայացված նոր հայեցակարգին ու չափորոշիչներին, որոնք, ինչպես հայտնի է, մեծ աղմուկ են բարձրացրել, և որոնց շուրջ արդեն քանի օր է՝ չեն դադարում բուռն քննարկումները:
Մելքոնյանի խոսքով՝ թուրքական կողմը պահանջատիրության խնդրից մեզ շեղելու համար ժխտողականության հարցը մտցրեց, և մենք, մոռանալով տարածքային հատուցման խնդիրը, սկսեցինք զբաղվել մերժողականության դեմ պայքարով: Թուրքական կողմը 90-ականների վերջին հայ-թուրքական հաշտեցման խնդիրն օրակարգ բերեց:
՛՛Հանձնաժողովի անունն իսկ ամոթալի է, մեր կողմը թաքցնում էր, որ մասնակցում է, հայկական կողմը միամտաբար ներքաշվեց այդ գործում, արդյունքում ուշացած դուրս եկանք այդ ծրագրից:
Հաջորդը ցյուրիխյան արձանագրություններն էին, բարեբախտաբար, դրանք դուրս եկան օրակարգից:
Եվրոպական զանազան կառույցներ տասնամյակներ շարունակ փորձում են մեզ ներքաշել զանազան ծրագրերի մեջ՝ մեր հարևանի՝ թշնամու կերպարը մեզանում մեղմել, փորձել հաշտեցնել կողմերին: Ինչպե՞ս կարելի է կողմերին հաշտեցնել, երբ մեկը զոհ է, մյուսը՝ ոճրագործ՛՛,-ասաց նա:
Պատմաբանը ցավով նշեց, որ իրենց երիտասարդ գործընկերներից ոմանք, որոնք նախկինում եղել են իրենց ուսանողները, այսօր հայտնվել են այդ ծուղակի մեջ. ՛՛Ենթադրելով, թե բարի գործ են անում՝ թուրքերի հետ հաշտեցնում են մեզ, մենք հաշտվելու խնդիր չունենք, մենք խաղաղասեր ենք եղել, շարունակում ենք մնալ այդպիսին, բայց պիտի զգույշ լինենք, որ ծուղակում չհայտնվենք, բայց այս անգամ ներքաշվեցինք դրա մեջ՛՛:
Մելքոնյանի խոսքով՝ իրենց գործընկերները բացարձակ գաղտնիության պայմաններում են գործել՝ համագործակցռլով թուրք քաղաքական գործիչների ու պատմաբանների հետ, որոնց հետ համատեղ ձևավորել են խումբ, որը պիտի զբաղվեր հայկական ու թուրքական պատմության դասագրքերի նոր հայեցակարգերի ու չափորոշիչների մշակմամբ, ինչն էլ, փաստորեն, արդեն տեղի է ունեցել: Ըստ Մելքոնյանի՝ այս ամենում ամենացավալին այն է, որ մեր իսկ հայկական կողմը հենց մեզ մեղադրում է ազգայնականության, միլիտարիզմի, ֆեմինիզմը շրջանցելու մեջ և այլն:
ԵՊՀ Հայոց պատմության ամբիոնի վարիչ, պատմ. գիտ. դոկտոր, պրոֆ. Արտակ Մովսիսյանը նշեց. ՛՛Առարկայական չափորոշիչների մշակումը հանձնարարեցին որոշակի խմբի, որի ղեկավարը Լիլիթ Մկրտչյանն է՝ մեր նախկին ուսանողը՝ Համաշխարհային պատմության ամբիոնից՛՛:
Նրա խոսքով՝ Համաշխարհային պատմության ամբիոնն անգամ հայտաարարությաբ է հանդես եկել այն մասին, որ իրենք որևէ առնչություն չունեն Մկրտչյանի՝ համապատասխան խումբը գլխավորելու հետ:
՛՛ԿԳՄՍՆ-ն կայքում դրեց չափորոշիչները, որոնք խիստ բացասական կարծիք ստացան: Շատ արտառոց էր դա, բոլորս պատրաստակամ էինք առանց վարձատրության մասնակցել քննարկումներին, մինչդեռ ամեն ինչ գաղտնի արվեց՛՛,-ասաց Մովսիսյանը՝ նշելով, որ խիստ կասկածելի էր նման գաղտնիությունը:
՛՛Հայոց պատմությունը՛՛ 6 դասագիրք է, ՛՛Համաշխարհայինը՛՛՝ վեց, ՛՛Հասարակագիտությունը՛՛՝ 6, միասին՝ 18, ՛՛Հայրենագիտությունը՛՛՝ 2 դասագիրք, ընդհանուր 20 դասագրքի չափորոշիչների կազմումը մի անձնավորություն է գլխավորում: Թուրքական կողմից նախագիծին մասնակցել են թուրք պատմաբաններ, քաղաքական գործիչներ, հայկական կողմից ՛՛Երիտասարդ պատմագետների ասոցիացիան՛՛՝ Լիլիթ Մկրտչյանի գլխավորությամբ, իրենք գաղտնի են պահել, համատարած գաղտնիություն՛՛,-ընդգծեց Արտակ Մովսիսյանը:
Նա նշեց նաև, որ թուրքերի հետ համագործակցության մասին փաստը համացանցից հայտնաբերել են իրենց երիտասարդ գործընկերները: Ըստ այդմ՝ 2017-ին հրատարակվել և 2019-ին վերահրատարակվել են համապատասխան չափորոշիչների մասին գրքեր, որոնցում ներկայացված է, թե ինչպես պիտի դասավանդվի պատմությունը հայկական ու թուրքական դպրոցներում: Գիրքը կոչվում է ՛՛Պատմության ուսուցումը Թուրքիայում և Հայաստանում. քննադատություն և ալտերնատիվներ՛՛: Հեղինակները 13 հոգի են, որոնցից յոթը հայեր են:
՛՛Յոթից պատմաբան են երկուսը՝ Հայկ Բալասանյանն ու Լիլիթ Մկրտչյանը, երկուսն էլ Շիրակացիում են դասավանդում, մյուսները ԱԺ պատգամավորներ են՝ Մարիա Կարապետյան, Սոս Ավետիսյան, եվրոպական լեզուների մասնագետներ են երկուսն էլ, հեղինակների ցանկը բավականին էկզոտիկ է, գիտական կոնսուլտանտ է մեր Միգրացիոն ծառայության պետը, որն էլի պատմաբան չէ, մյուսներն են Նվարդ Մանասյանը՝ ֆեմինիստ և սոցիալ-դեմոկրատ, Կարինե Փալանջյանը՝ Արիզոնայի համալսարանից, քաղաքագիտությամբ է զբաղվում, և Արարատ Շեքերյանը՝ պոլսահայ երիտասարդ՝ ռուսաց լեզվի և գրականության մասնագետ՛՛,-ասաց Արտակ Մովսիսյանը:
՛՛Հայերի և թուրքերի հաշտեցմամբ բազմաթիվ ուժեր են շահագրգռված, որոնք մեծ գումարներ են տալիս, դրանք միայն գիրք գրելու վրա չեն ծախսվում: 40-րդ էջից հայկական դասագրքերի մասին է ասվում, ամեն ինչ արված է, որ մեզ ու թուրքերին հավասարեցնեն, մեզ սևացնելու համար մեզ ստալինյան պիտակն են վերագրում, մեզ վերագրում են ստալինիզմը, որ հավասարեցնեն թուրքերի հետ, մեզ մեղադրում են, թե
թուրքերը բացասական են ներկայանում, թշնամու կերպար է ձևավորվում, թշնամանք է սերմանվում և այլն:
Հայերին ներկայացնում են որպես Կովկասի և Անատոլիայի բնիկներ, նման բան արել են թուրքերը տասնամյակներ շարունակ:
Սա այլանդակություն է, մեզ մեղադրում են միլիտարիզմի մեջ, սա սրբապղծություն է, ապրիլյան պատերազմի հերոսների հիշատակին բան գրենք, մեզ մեղադրեն միլիտարիզմի մե՞ջ, նման բան միայն թուրքը կանի՛՛,-իր վրդովմունքը հայտնեց Մովսիսյանը:
Նա նշեց նաև, որ հայերի եկվորության մասին է խոսվում, ինչը միայն թուրք կեղծարարները կանեն, ասվում է, որ թշնամու կերպար պետք է չլինի, չի կարելի խոսել այն մասին, թե թուրքերը վայրագ են, բարբարոս են, այլ պետք է թուրքերի ու հայերի համակեցության կանոնները շեշտվեն: Մովսիսյանն ասաց. ՛՛31 անգամ կա համակեցություն բառը, 0 անգամ՝ հայրենասիրությունը՛՛:
ՀՊՄՀ Պատմության և իրավագիտության ֆակուլտետի դեկան, պատմ․ գիտ․ թեկնածու, դոցենտ Էդգար Հովհաննիսյանն էլ ասաց, որ իրենք ադեկվատ քննարկում էին ակնկալում, սակայն դրա փոխարեն սառը ցնցուղ ստացան: ՛՛Այն խորհրդատվական չափորոշիչները, որոնք տեղ են գտել այս հայեցակարգում, թյուրիմացություն են, դա մեր պաշտոնական տեսակետն է՛՛:
Նա նշեց, որ, որպես իրենց տեսակետին հակափաստարկ, ներկայացնում են, թե իբրև նշված խմբի գործունեության շնորհիվ որոշ թուրք պատմաբաններ ընդունել են Հայոց ցեղասպանությունը, անգամ նրանցից մեկը նշել է, թե Ցեղասպանություն բառը 50 անգամ շեշտվում է: ՛՛Բայց մեր պատմությունը միայն Ցեղասպանությունը չէ, բա ու՞ր մնացին Կովյասյան ճակատը, ինքնապաշտպանական մարտերը, միայն լացողի ու պարտվածի հոգեբանությամբ չպիտի գիրք գրենք, ասում են՝ միայն թագավորների, լիդերների պատմություն է, չկա հասարակ ժողովուրդը, երբ նշում են հայկական չափորոշիչները, որևէ թագավորի անուն չկա, իսկ մենք գիտենք, որ անհատներից մեծ բան է կախված պատմության շրջափուլերում՛՛,-ասաց Հովհաննիսյանը՝ հավելելով, որ իրենց մտահոգությունն այն է, որ ապագա դպրոցական դասագրքերը գրվեն կայուն, ամուր, հիմնավորված չափորոշիչների հիման վրա:
Բանախոսներն անդրադարձան նաև մեր պետական պաշտոնյաների տեղեկացվածությանն ու վերաբերմունքին այս հարցին: Այս առնչությամբ Արտակ Մովսիսյանն ասաց. ՛՛Արայիկ Հարությունյանին իմաստ չունի դիմել, ինքը հովանավորում է այդ ամենը, ինքն ինչ-որ ձևով ուղղակի կամ անուղղակի կապված է այս ամենին: Ես չեմ կարծում, թե Նիկոլ Փաշինյանը կամ Արարատ Միրզոյանը այս բացահայտումից հետո կգնան այս քայլին, գոնե այս 20 դասագրքերը պետք է չեղյալ հայտարարվեն և ստեղծվեն նորերը՛՛:
Աշոտ Մելքոնյանն էլ ընդգծեց, որ անգամ ԱԱԾ ուշադրությունն են հրավիրել այս հարցի վրա, իսկ Արտակ Մովսիսյանը նշեց, որ այս ամենը կներկայացնեն պաշտոնական փաստաթղթով, որից հետո ամեն ինչ կախված կլինի կառավարությունից:
Մանրամասները՝ տեսանյութում.