Հայաստանում մարդիկ չե՞ն սնվում. պատերազմի պատասխանը տնտեսությանը

Սեպտեմբերի 27-ից հետո Հայաստանն ապրում էր մեկ այլ չափման մեջ. Պատերազմ էր սկսել, որն իր չափերով և ինտենսիվությամբ աննախադեպ էր Արցախյան տարաշրջանում: Իսկ ինչ տեղի ունեցավ տնտեսության մեջ պատերազմի 44 օրերի ընթացքում: Առաջին թանկացան ծաղիկները՝ զոհերով պայմանավորված, նաև թանկացան առաջին անհրաժեշտության որոշ ապրանքներ`անհասկանալի կերպով:

Եթե ծաղկավաճառների պարագայում առաջարակ-պահանջարկի շուկայի նժարը թեքվեց պահանջարկի կողմը, ապա առաջին անհրաժեշտության պարագաների թանկացման դեպքում բացատրություն չկար՝ միայն շահը:

Այս ընթացքում, նաև հանրային դժգոհության ալքի բարձրացավ, Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովը փորձեց ազդել գների բարձրացման վրա: Փորձեցին կարգավորել նաև քովիդ-19 ախտորոշման թեստի գները, որոնք ևս թանկանում էին: Արդյունքում, եթե թեստի գները փոքր-ինչ մեղմացան, ապա սպառողական շուկայում ՏՄՊՊՀ-ն հորդորներից այն կողմ չանցավ:

Պետական վիճակագրական կոմիտեն հրապարակել է նախորդ ամիսների տնտեսական ցուցանիշները. ՏԱՑ-ը այս տարվա հունվար-սեպտեմբերին 6.6 տոկոսով նվազել է 2019-ի նույն ժամանակահատվածի համեմատ: 

Վիճակագրական կոմիտեն հաղորդում է, որ 2020թ. հոկտեմբերին սեպտեմբերի համեմատ սպառողական գներն աճել են 0.3-0.7%-ով, այդ թվում, համեմատաբար բարձր գնաճ արձանագրվել է ք. Իջևանում: Մայրաքաղաքում սպառողական գներն աճել են 0.4%-ով:

2020թ. հոկտեմբերին 2019թ. հոկտեմբերի համեմատ հանրապետությունում արձանագրվել է սննդամթերքի և ոչ ալկոհոլային խմիչքի 0.6%, իսկ 2020թ. սեպտեմբերի համեմատ՝ 0.8% գնաճ: Վերջինս հիմնականում պայմանավորվել է մսամթերքի, կաթնամթերքի, բանջարեղենի, յուղերի և ճարպերի, շաքարի և շաքարավազի ՝ 0.9-9.8% գնաճով:

Միայն շաքարավազի գինը բարձրացել է 11. 4 տոկոսով: Բացի այս, պաշտոնապես կաթնամթերքի, պանրի և հավկիթի շուկաներում հոկտեմբերին, սեպտեմբերի համեմատ, արձանագրվել է 1.1 տոկոս գնաճ:

Օրինակ, ձվի գինը մեկ ամսվա ընթացքում բարձրացել է 4.1 տոկոսով: Ի դեպ, չնչին, բայց թանկացում արձանագրվել է նաև մսամթերքի շուկայում, ըստ Վիճակագրական կոմիտեի՝ 0.9 տոկոսով: Բարձրացել են նաև ալկոհոլային խմիչքի, ծխախոտի գները, պաշտոնապես՝ 0.1 տոկոսով: 

Ոչ պարենային ապրանքների շուկայում 2020թ. հոկեմբերին 2019թ. հոկտեմբերի համեմատ արձանագրվել է 0.6%, իսկ 2020թ. սեպտեմբերի համեմատ՝ 0.7% գնաճ:

Արժեզրկվել է նաև դրամը: 2020թ. հոկտեմբերին ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ հայկական դրամի միջին հաշվարկային փոխարժեքը կազմել է 491.7 դրամ, ինչը 3.2%-ով բարձր է 2019թ. հոկտեմբերի համապատասխան ցուցանիշից (476.3 դրամ): Դրամի արժեզրկումը շարունակվում է:

Տնտեսագետ Սուրեն Պարսյանը նշում է, որ այս տարվա ֆինանսատնտեսական ճգնաժամը, պայմանավորված կորոնավիրուսով, մեծ ազդեցություն թողեց երկրի տնտեսության վրա. մինչև պատերազմը 6,7 տոկոսի չափով տնտեսական անկում էր գրանցվել:

«Պատերազմական շրջանում մեծ քանակությամբ ռազմական ապրանքներ ձեռք բերվեցին. պայմանագրերն հիմնականում դոլարային արտահայտությամբ էին. զենք, զրահաբաճկոն: Այդ ապրանքների ձեռք բերելը դոլարով, ի դեպ նաև ապառիկ, պետք է վճարվի պետական բյուջեի կողմից, սա էլ իր հերթին որոշակի դոլարային ճնշումներ է թողնում արտարժութային շուկայի վրա» ,- ասում է  տնտեսագետը և հավելում, որ պետությունը մեծ քանակի դոլար է գնում շուկայից, որպեսզի վճարի ռազմական  և այլ ապրանքների համար:

Նա նաև նշում է, որ պատերազմի ժամանակ խնդիրը նաև ներդրումներն են ու տնտեսական ակտիվությունը: Նեդրումները սառեցվում են պատերազմի ժամանակ, գումարը կամ դուրս են տանում, կամ կանխիկացվում է հիմնականում դոլարի վերածում, իսկ տնտեսական ակտիվությունը գնալով նվազում է:

Ինչ վերաբերում է առաջին անհրաժշտության ապրանքներին, ապա Պարսյանը նշում է, որ այս ընթացքում մարդիկ հիմնականում ձեռք են բերել առաջին անհրաժեշտության ապրանքներ՝ սննդամթերք, իսկ երկարաժամկետ կամ շքեղության ապրանքների նկատմամբ պահանջարկը կտրուկ նվազել է:

Նաև հավելում է, որ անշարժ գույքի շուկայում ևս կորուստներ կան և գնանկում է կանխատեսվում:

«Ցավոք, ճգնաժամն այս տարով չի ավարտվելու, կառավարության  պատրաստ չէ երկարատև ճգնաժամի, 320 մլն դրամ կառավարությունը փոշիացրեց կորոնավիրուսի առաջին ամիսներին: Բացի այդ, կառավարությունը վերանյում չկատարեց իր բյուջետային քաղաքականության մեջ: Մեր բյուջետային քաղաքականությունն իներցիոն էր, որը վերանայում չարվեց և դրա բացասական հետևանքները ականատես ենք լինում»,- ասում է  նա և օրինակ բերում, որ 40 մլրդ դրամ զիջվեց խոշոր սեփականատրերերին`հարկերի համար, այս տարվա 140 մլն դոլար պարտադիր կուտակային ֆոնդերի կառավարիչներին փոխանցվեց, որ պարտադիր չէր, իսկ գումարների կարիքը պետությունն ուներ:

Տնտեսագետը նաև հավելում է, որ ներկա տնտեսական վիճակը ձախողված ֆինանսական քաղաքականության հետևանք է. հիմա ունենք աղքատ բյուջե, գնաճ, արագությամբ  ավելացող պետական պարտք:

Սուրեն Պարսյանը ներկայացնում է նաև վերջին տարիներին երկրում ընդգծված մենաշնորհային քաղաքականությունը և փաստում է, որ մենաշնորհացման մակարդակ բարձրացել է,  վառ օրինակը վառելիքի շուկան է, կարագը, շաքարավազը: Նաև հիշեցնում է, որ  անցած տարի Ալեքս հոլդինգը դեմպինգ արեց և շուկայից դուրս թողեց բազմաթիվ ներկրողների, որոնք սնանկացան և այժմ չունենալով դաշտում մրցակից, բարձրացնում է շաքարավազի, կարագի և այլ ապարանքների գները, իսկ ՏՄՊՊՀ-ն անգործության է մատնված:

Նա համոզված է, որ դրամի արժեզրկումն անխուսափելի էր,  տարածաշրջանի երկրների արժույթներն արժեզրկվում էին, իսկ հայկական դրամի կայունությունը նաև վնաս էր արտահանողներին: Պետք էր, որ  Կենտրոնական բանկ այս տարի կայուն արժեզրկում կազմակերպեր, սակայն ԿԲ-ի նպատակը գնաճի զսպումն է և գների կայունությունը, արդյունքում ներկրվող ապրանքներն էժանացան և տեղական արտադրողը դուրս մղվեց շուկայից:

Կառավարությունը անգամ պատրաստ չէ հետպատերազմյան շրջանում կենսաթոշակ և աշխատավարձ ավելացնելուն, պետբյուջեով նման կետ չկա և հաջորդ տարի սոցիալական խնդիրներով տարի է լինելու:

Նշենք, որ ըստ ԱՎԾ-ի՝
– Արդյունաբերության անկում -3,7% (առանց հանքարդյունաբերության)
– Գյուղատնտեսության նոմինալ աճ 0,6%
– Շինարարության անկում -15,7%
– Ծառայությունների անկում -11,7%
– Արտահանման անկում -4,4%
– Ներմուծման անկում -13,7%

– Հարկային եկամուտների թերակատարում 9 ամսում (-12,4% սկզբնական պլանից)

Ուղղակի ներդրումների զուտ ներհոսքը 2019-ին կազմել է ընդամենը $99մլն ($230մլն 2018-ին և $193մլն 2017-ին):

Արարատի մարզի Արևաբույր համայնքում Արփինեն մթերային և տնտեսական խանութ ունի, դժգոհ է սեպտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին առևտրից:

Ըստ նրա, պատերազմական շրջանում ծխախոտի, վաֆլի-պեչենին են լավ վաճառվել, այն էլ ճակատ ուղարկելու համար:

«Շուշեղենին նայող չկար, մնաց, կանսերվաները, տռուսիկ-մայկան, խտացրած կաթը վաճառվում էր: Ալկոհոլային խմիչքները չեն վաճառվել, կամ շատ քիչ սովորականից: Հիմնականում ինչ առնում էին՝ դիրքեր ուղարկելու համար էր»,- ասում է  նա և հավելում, որ պատերազմի ավարտից հետո վիճակն ավելի վատ է, նրան թվում է, որ Հայաստանում մարդիկ այլևս չեն սնվում, այնքան առևտուրը վատ է:

Արփինեն պատմում է, որ նախկինում 4-5 օրվա համար 150 000 դրամի ծխախոտ էր պատվիրում, իսկ պատերազմից հետո 50 հազար դրամի, իսկ ծխախոտն ըստ նրա, ամենավաճառվող ապրանքներից է:

«Մենակ մեր խանութում չի նման վիճակը, էս տարածքի բոլոր խանութներում էլ նույնն է. նախ մարդ չկա, հետո էլ հիմնականում պարտքով են ուզում: Ինձ  էլ 5 մլն պարտք են, համոզելով փորձում եմ հավաքել, էլ չեմ տալիս պարտքով ապրանք, մենակ մոտիկներիս: Ես չգիտեմ վաղը ինչ կգա գլխիս, որ ով ուզում է՝ պարտքով սնունդ տամ»,- ասում է  Արփինեն:

«Սենց որ գնաց Նոր տարվա ապրանք չեմ պատվիրելու, ով է Նոր տարի անելու, ինչ սրտով»,- ասում է նա:

Հիշեցնենք, որ նոյեմբերի 22-ին, պատերազմի ավարտից 12 օր անց, Նիկոլ Փաշինյանը հանդիպեց Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանի հետ, քննարկեցին նաև տնտեսական հարցեր, մասնավորապես ներդրումների հարց: Այս օրերին ևս, վարչապետը հանդիպումներ է ունենում գործարարների հետ, փորձելով տնտեսության աշխուժացման կամ էլ անգամ տնտեսական բումի հենքեր ստեղծել: Ի դեպ, հանդիպումներում շեշտվում է  «տնտեսական լավատեսության վերականգնում» ոչ տնտեսական կատեգորիան:

Ի դեպ, նորանշանակ էկոնոմիկայի նախարար Վահան Քերոբյանը նշում է թուրքական տարածքներով տնտեսության և առևտրի զարգացման հարցը: Նշենք, որ բոլորովին վերջերս էր քննարկվում Թուրքիայից ներկրվող ապրանքների հրաժարման մասին թեզերը, կառավարությունը 6-ամսյա ժամեկտ ունի`խնդիրը կարգավորելու համար: Այս դեպքում ինչպես է պատկերացնում էկոնոմիկայի նախարարը մի կողմից թուրքական ապրանքներից հրաժարումը, մյուս կողմից Ադրբեջանի և Թուրքիայի կոմունիկացիաներով առևտուր անելը: Թեև կառավարությունը փորձում է տնտեսական ոգևորության շտրիխներ կիրառել, սակայն տնտեսագետներ զարմանալիորեն զուսպ են և հոռետես:

Նշենք, որ դեռևս դրամի արժեզրկումը շարունակվում է, իսկ թե գնողունակության նվազումը և դրամի արժեզրկում ինչ խոչընդոտներ են ստեղծելու երկրի կյանքում պարզ կդառնա ոչ հեռու ապագայում: Մասնագետները կանխատեսում են նաև պարենային անվտանգության խնդիրներ, քանի որ սպասվում է հացհատիկի, մսամթերքի և կաթնամթերքի արտադրության նվազում՝ Արցախի տարածքների մեծ մասն Ադրբեջանին հանձնելու հետևանքով: Կորցրած տարածքներում զարգացած էր անասնապահությունը և հացահատիկի արտադրությունը: 

Մասնագետները վստահ են՝ Հայաստանի տնտեսությունում, պատերազմի և կորոնավիրուսի համավարակի հետևանքով, գերիշխում է անորոշությունը, որը վերացնելու և տնտեսական կյանքին դինամիկա հաղորդելու համար միայն ոլորտը համակարգող նախարարի փոփոխությունը բավարար չէ: