Հայաստանի հացի խնդիրը. Պարենային անապահովություն

Պատերազմի հետևանքով Արցախի տարածքների մասնակի կորուստը ոչ միայն քաղաքական, տնտեսական, նաև գյուղատնտեսական խնդիրներ է առաջ բերելու: Մասնագետների կարծիքով, գյուղնշանակության հողերի կորուստը ոչ միայն ազդելու է Արցախի, նաև Հայաստանի պարենային ապահովության վրա: Նռնենիների, թզի, արքայանարնջի, խաղողի  այգիների, արոտավայրերի, հացահատիկի ցանքատարածությունների կորուստը ոչ միայն Արցախի համար երկրի և բնակիչների եկամուտների նվազում է ենթադրում, նաև Հայաստանի համար պարենային ապահովության խնդիրներ է ստեղծելու:

Տնտեսագետները փաստում են, որ տնտեսական առաջընթացը Արցախում ավելի արագ և բարձր էր, քան Հայաստանում: Արցախում արտադրված գյուղմթերքի մի մասն արտահանվում էր, իսկ մյուս մասը իրացվում Հայատսանում, արոտավայրերը ծառայում էին նաև հայաստանյան ֆերմերական տնտեսություններին. Շատերն անգամ այս հանգամանքը նկատի ունենալով էին անասնաֆերմաներ հիմնել:

Ինչ է լինելու այսօրից հետո, ինչպիսին է Հայաստանի և Արցախի պարենային ապահովությունը տարածքների կորստից ու պատերազմից հետո:

Պաշտոնական տվյալներով 2020 թվականին Հայաստանում գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ցանքատարածությունները կազմել են 222.2 հազ. հեկտար, ինչը նշանակում է, որ հանրապետությունում առկա ընդհանուր վարելահողերի կեսից ավելին նպատակային չի օգտագործվում։

Դարձյալ պաշտոնական տվյալներով, Արցախի Հանրապետությունում գյուղատնտեսական նշանակության վարելահողերի ընդհանուր թիվը կազմում էր շուրջ 132 000 հեկտար, որից յուրաքանչյուր տարի 100 000 հեկտարի վրա իրականացվում էր աշնանացան և գարնանացան մշակաբույսերի ցանքս: Երկիրը կորցրել է վարելահողերի 70%-ը: 7000 հեկտար բազմամյա տնկարկներից այժմ մնացել են շուրջ 2000 հեկտար այգիներ:

Գյուղատնտեսության նախկին փոխնախարար Գառնիկ Պետրոսյանը նշում է, որ դեռևս պետք է ճշգրտել տարածքային կորուստների սահմանները և մինչև հստակ պատկեր չլինի՝ դժվար է լինելու կորուստների հացերին պատասխանել:

 «Մոտավոր հաշվարկներով 50 հազար տոննա հացահատիկ էր ներկրվում Արցախից Հայաստան, իսկ երկրի հացահատիկի պակասի զգալի մասը դրսից ենք ներկրել՝ Ռուսաստանից և Ղազախստանից: Չեմ կարծում ճակատագրական լինի այդ 50 հազար տոննան, քանակությունները շատ մեծ չեն, սակայն եթե տեղում չարտադրվի համապատասխան քանակով հացահատիկ՝ խնդիրներ կունենանք»,- ասում է  նախկին փոխնախարարը:

Նա նաև նշում է, որ Արցախում, հատկապես վերջին տարիներին, լուրջ գյուղատնտեսական ծրագրեր էին իրականացվում՝ ցանքատարածություններից մինչև այգիների հիմնում, նորագույն տեխնոլոգիայով ոռոգման անցկացում և այլ: Այգիներն արդեն բերքի տակ էին և լուրջ եկամուտ էին ապահովում տեղի բնակչության համար: Այդ տարածքների կորուստը տեղի բնակչության համար սոցիալ-տնտեսական մեծ հարված է, ազդեցությունը երկրի համար՝ նույնպես:

Գ. Պետրոսյանը նաև նշում է, որ Հայաստանում նվազել է ցորենի սեփական արտադրությունը, հասնելով 100-120 հազար տոննայի տարեկան, այն դեպքում, երբ Հայաստանը տարեկան օգտագործում է շուրջ 400 000 տոննա հացահատիկ. մնացած հատվածը ներկրվում է:

«Ժամանակին կրկնակի էինք արտադրում, վերջին տարիներին հացահատիկի ցանքատարածությունները կրճատվեցին, բերքատվությունը՝ նվազեց. Վերջինը ևս իր ազդեցությունը թողեց պարենային ապահովության վրա»,- նշում է Պետրոսյանը:

Նախկին փոխնախարարը նշում է, որ երկիրը ցանկալի է ապահովի հացահատիկի 70-80 տոկոսը, հակապես ներկա ժամանակաշրջանում: Նաև հիշեցնում է, որ Վրաստանը խոսում է իր տարածքով  հացահատիկի տեղափոխման սահմանափակումներից, այն դեպքում, երբ մեր ներկրվող հացահատիկը գալիս է Վրաստանով: Բացի այդ, կորոնավիրուսով պայմանավորված Ռուսաստանը սահմանափակել էր հացահատիկի արտահանումը, սակայն որոշ ժամանակ անց հայտնել էր, որ ԵԱՏՄ երկրների համար արտահանումներ կլինեն և Հայաստանը հանգիստ շունչ քաշեց:

«Ռազմավարական նշանակություն ունեցող ոլորտ է և ցանկալի կլինի հացահատիկի 70-80 տոկոս ինքնաբավության մակարդակ ապահովել: Դեռևս չգիտենք զարգացումները ինչպիսին կլիննեն»,- ասում է նա և հիշեցնում է, որ մի քանի տարի առաջ գյուղնախարարությունը տարբեր ծրագրեր ուներ, որոնք ուղղված էին սերմնաբուծության զարգացմանը, սակայն շատ մասնագիտական կառույցներ վերացվեցին և կառավարությունն արդեն այս տարի ստիպված էր դրսից ցորենի սերմացու ներկրել:

Ըստ Գառնիկ Պետորսյանի, Հայաստանում տարաշածրջաններ կան, որտեղ բնակլիմայական պայմանները միայն հացահատիկի արտադրության հնարավորոթյուն են տալիս, սակայն արտադրության ինքնարժեքը բարձր է, բերքատվությունը՝ ցածր:  Տարիներ առաջ մեկ հա-ին պետությունն աջակցում էր հողօգատգորոծղներին, սակայն այժմ նման աջակցություններ չկան:

Ինչ վերաբերում է Արցախին, ապա Գառնիկ Պետրոսյանը վստահ է, որ Արցախը ներկայիս ցանքատարածություններով էլ կարող է իրեն ապահովել, սակայն արտահանման բաղադրիչը չի լինելու:

Նա թվարկում է, որ Հայաստանը ապահովում է կարտոֆիլի, ձվի, միրգ-բանջարեղենի արտադրությունը, դեռևս խնդիր է թռչնամսի արտադրությունը՝ մոտ 35 տոկոս, որը կապված է կերային բազայի հետ:

Նախկին գյուղփոխնախարարը խնդիրների խնդիրը տեսնում է գյուղնախարարության բացակայության մեջ որպես առանձին կառույց, այն էկոնոմիկայի նախարարության մեջ է.  ոլորտի գլուխը չկա:

Իրազեկ և պաշտպանված սպառող ՀԿ-ի նախագահ Բաբկեն Պիպոյանը պարենային ապահովության մասով նշում է, որ հիմնական ապրանքների մի մասը տեղական արտադրանքով է երկիրը փակում, մյուս մասը՝ ներկրումներով:

Ինչ վերաբերում է Արցախի տարածքների մասնակի կորուստներից հետո պարենային ապահովության խնդրին, նշում է, որ կարևոր է պլանավորման և ռազմավարական գործընթացները և հարցրեին պատասխանելու համար պետք է ոլորտում ճշգրտումներ անել:

Պիպոյանն օրինակ է բերում, որ գործարարներ կան, որոնք իրենց բիզնեսը կառուցել են Արցախի արոտավայրերն օգտագործելու հիմնավորմամբ. Խոշոր եղջերավոր անասուններ են պահում, ամռանը տանում էին Արցախի արոտավայրերը, իսկ այժմ այդ հնարավորությունը չկա. ի՞նչ է լինելու:

«Մենք պետք է ունենանք չափելի արժանահավատ մեծություններ, որպեսզի կարողանանք խնդիրը լուծել: Օրինակ՝ պետք է իմանալ, որ ունեցել ենք այսքան վարելահող, այսքան վարելահողի հետ խնդիր ենք ունենալու, այսքանի մասով չենք ունենալու,- ասում է նա և հավելում, որ  խնդիր է նաև գյուղնախարարության չգոյությունը, որը մեծ սխալ էր:

Որպես երկրորդ սխալ նշում է, որ այսօր պետությունը բազմաթիվ խնդիրների առջև է, սակայն այդ խնդիրներից չի խոսում և այժմ խնդիրները լուծվում են, «Աստված կտա՝ կանենք տրամաբանությամբ», որտեղ գլխավոր դերը պատկանում է  Ռուսաստանին:

«Ռուսաստանը մինչև հիմա բացի հայտարարություններից, ֆունդամենտալ խնդիրներից որևէ հարց հրադադարից հետո չի լուծել: Ռուսաստանը  սպասարկում է ռուսական շահը, և ամեն ինչ անում է, որպեսզի  կարողանա առաջ տանել միայն ռուսական շահը»,- ասում է  նա:

Նաև նշում է, որ Արցախում գործում էին գինու գործարաններ, որոնք մնացել են Ադրբեջանի վերահսկողության տարածքում, քանի գործարան կա, վերականգնվելու են, թե ոչ. Մի շարք հարցեր կան, որոնք դեռևս պատասխաններ չունեն:

«Արցախի և Հայաստանի գյուղատնտեսությունները փոխկապակցված էին և Արցախում ստեղծված արժեքի շարունակությունը Հայաստանում էր»,- ասում է Իրազեկ և պաշտպանված սպառող ՀԿ-ի նախագահը և հավելում, որ  պարենային կախվածությունն արտաքին աշխարհից ավելանում է և ժամանակը ցույց կտա, թե ուր ենք գնում, նա համոզված է, որ գնում ենք վատ տեղ. «Մենք ինքնուրույն հացի խնդիրը չենք կարողանում լուծել»:

Էկոնոմիկայի նախարարի տեղակալ Արման Խոջոյանը նշում է, որ ակտիվ կապի մեջ են Արցախի  գործընկերների հետ, միասին գնահատում են իրավիճակը և նախաձեռնում միջոցառումներ։

«Այս պահին Արցախում անվճար տրամադրվում է բարձրորակ հացահատիկի սերմացու, որպեսզի նոր ցանքատարածություններ ներառվեն հացահատիկի մշակության համար։

Եղանակային պայմաններն Արցախում բարենպաստ գտնվեցին և հնարավոր եղավ այս գործընթացն իրականացնել անմիջապես՝ չսպասելով գարնանը»,- ասում է փոխնախարարը և հավելում, որ Հայաստանում եղանակային պայմաններն արդեն չեն ներում գյուղաշխատանքներ կազմակերպել, արդեն իրականացվել են նախատեսված աշխատանքները, մասնավորապես ցորենի բարձրորակ աշնանացան սերմացուի ձեռքբերման մասնակի սուբսիդավորում։

Ա. Խոջոյանը նաև հաղորդում է, որ այժմ մշակվում է գարնանացան հացահատիկի, հատիկաընդեղաենի և կերային մշակաբույսերի մշակությունը խթանող ծրագիր:

Հիշեցնենք, որ Վրաստանը որոշում էր կայացրել 2018թ-ի  սեպտեմբերի 15-ից արգելել երկրի տարածքում բեռնատարներով հացահատիկի տեղափոխումը, հեռագայում որոշումը հետաձգվեց: Վրացական կողմը հիմնավորում էր, որ ցորենով բեռնված մեկ բեռնատարը 20 հազար մարդատար մեքենայի չափ վնաս է հասցնում իրենց ճանապարհներին և դեպի Հայաստան ցորենի տեղափոխումը թույլատրելու են երկաթգծով։ Այժմ ցորեն Հայաստան է մտնում թե երկաթգծով, թե բեռնատարներով, սակայն մինչև երբ՝ հայտնի չէ:

Հայաստանի համար, Արցախի մասնակի կորստից հետո, խնդիրների խնդիրը պարենային ապահովության հարցն է. Արցախը օգնում-աջակցում էր Հայաստանին տնտեսապես, իսկ այժմ երկիրը պետք է, ի թիվս քաղաքական խնդիրների, լուծի պարենային ապահովության հարցը: Գյուղնախարարության չգոյությունը ևս նպաստում է, որ ոլորտում չլուծված մնան գյուղխնդիրները: