Հայաստանը հունվարի մեկից դադարեցրել է Թուրքիայից ապրանքների ներկրումը և շուրջ 2250 անուն թուրքական ապրանք պետք է փոխարինվի, ամենայն հավանականությամբ, իրանական ապրանքներով: Փորձագետները ակնկալում են նաև Իրանից հումք ներկրել արտադրության համար, սակայն այս խնդիրը դեռևս ճանապարհ ունի անցնենլու:
Վերջին տարիներին իրանա-հայկական սահմանին առևտուրն ավելի է ակտիվացել, մանր առևտրով զբաղվողների համար իսկական հայտնագործություն էր, շատերի համար՝ լրացուցիչ եկամուտ: Մարդիկ սեփական մեքենաներով գնում-գալիս էին. սպասք, անկողնային պարագներ, կոշիկ, հագուստ. Տարբեր իրեր էին բերում և վաճառում, սակայն արդեն բավականին ժամանակ է շարժը կանգնել է:
Բացի այդ, հատկապես Ագարակ քաղաքում կային «ուղեկցողներ», ովքեր օգնում էին Իրանից բեռը անցկացնել անցակետով և հասցնել Հայաստան. կարճ ասած աշխատանք կար նաև ագարակցիների համար:
Մանուկը բնակվում է Արարատի մարզում, բակում ջերմոցներ ունի, նաև խոզաբուծությամբ է զբաղվում, սակայն ամսվա մեջ 2 անգամ Իրանի սահման գնալ-գալը, առևտուրը չէր խանգարում նրան, նաև ընտանիքի բյուջեն էր համալրվում, սակայն արդեն մի քանի ամիս է առևտրի չի գնացել:
«Նախ էս վարակն ընկավ մեջտեղ, հետո էլ պատերազմը, հիմա էլ անվտանգ չի ճանապարհները: Հա, մարդկանց ճանապահներով ուղեկցում են, բայց ոնց ահով-դողով գնաս-գաս: Էնքան մարդ կա գազօջախ է ուզում առնի, սրբիչներ, ես էլ եմ ուզում գնալ, բայց դե ճանապարհն անվտանգ չի»,- ասում է նա և հավելում, որ ճանապարհների խնդիրը չլիներ՝ դարձյալ կգնար առևտրի, սակայն վստահ չէ, որ ճանապարհին իրեն ադրբեջանիցները չեն կանգնեցնի կամ հեռվից հեռու սպառնան, կամ էլ որ ավելի վատ է հանկարծ գերի տանեն:
Ըստ նրա, մեծ մեքենաների, բեռնատարների խնդիրն ավելի հեշտ է, առավել ևս ոչ հայկական համարանիշներով մեքենաների, իսկ հայկական պետհամարանիշներով, այն էլ փոքր մեքենաների անվտանգությունը, հատկապես Գորիս-Կապան ճանապարհին, համոզված է, որ ապահոված չէ:
Մանուկը դժգոհ չէր առևտրից, սակայն սպասում է ավելի լավ ժամանակներին, նաև թվարկում է, որ իր ծանոթ առևտրականներից ոչ մեկը մի քանի ամիս է չի գնացել առևտրի, տանը նստած են և եթե Մանուկը այլ եկամուտ ունի, սակայն առևտրականների մի մասի հիմնական աշխատանքն էր առևտուրը:
«Մանթաշով» գործարարաների միության նախագահ Վահրամ Միրաքյանը նշում է, որ հիմնականում հնարավոր է Թուրքիայից ներկրվող ապրանքները փոխարինել Իրանից ներկրվող ապրանքներով, տեղյակ է, որ ցիտրուսային մրգերի ոլորտում ներկրման հետ կապված խնդիրներ չեն լինի: Ընդհանուր առմամբ, ոչ միայն ցիտրուսային, նաև այլ ապրանքների ներկրումը ևս խնդրահարույց չի լինի:
Ըստ նրա, չի բացառվում, որ մի ոլորտում ապրանքների որակը բարձ լինի, իսկ մյուս ոլորտում՝ ոչ, նույնը նաև գների առումով. Կարող են, ի տարբերություն Թուրքիայից ներկրող ապրանքների, գնային տարբերություններ լինեն:
Իրանի հետ Հայաստանի առևտրի խորացման ասպարեզում, Վահրամ Միրաքյանը տեսնում է միայն առևտրի մշակութայնության տարբերության խնդիր. «Մենք մշակութային տեսանկյունից, որքան էլ պարադոքսալ հնչի, թուրքերի հետ ավելի լավ ենք լեզու գտնում, քան իրանցիների հետ: Իրանցիների հետ դժվար ենք լեզու գտնում, իրենց առևրտրի մշակութն ավելի դժվար ենք հասկանում: Խնդիրը մշակութային է, թեև հայերը Իրան ավելի հեշտությամբ են գնում, քան Թուրքիա»:
Վ. Միրաքյանը նշում է, որ թուրքերն ավելի լավ վաճառող են և հայերը, որպես արևմուտքի մշակույթի կրող, թուրքերի հետ ավելի լավ են առևտուր անում, այդ հանգամանքն օգնում էր նաև թուրքական շուկայում:
«Շատերը գերադասում են Թուրքիայում կամ Ռուսաստանում բիզնես գործընկերներ գտնել, քան՝ Իրանում: Մենք և իրանցիները այս առումով իրար դժվար ենք հասկանում, թեև ավելի մոտ ենք, քան Մոսկվան: Մշակութորեն չենք հասկանում, բայց որ նեղն ընկնենք՝ կարող ենք արդեն հասկանալ»,-ասում է Վ. Միրաքյանը:
Ինչ վերաբերում է Իրանից հումքի ներկրմանը, ապա նշում է, որ Հայաստանի բոլոր ընկերությունները մինչև երկու ամսվա իրենց հաշվարկներն ունեն. ապրանքը 2 ամսվա ընթացքում է գալիս և այդ ժամանակահատվածի համար պահեստավորված հումք Հայաստանի ընկերություններն ունեն:
Նա նաև նշում է, որ մի քանի ընկերության մասին է տեղյակ, որ չեն կարողացել հումքային ներկրումներ իրականացնել Իրանից և շարունակում են Թուրքիայից ներկրել:
Վ. Միրաքյանը խոսեց նաև իրանա-հայկական սահմանին Ազատ տնտեսական գոտու հեռանկարից, որի մասին շատ էր խոսվում և քննարկվում և նշեց, որ այդ գոտին ֆեյք է, չգործող կառույց, իրականում ծրագիրը կա, սակայն միայն թղթի վրա: Տեղյակ է, որ հայկական կողմը պարզել է, որ այն հողատարածքները, որտեղ նախատեսված է Ազատ տնտեսական գոտին պատկանում է մասնավոր անձի, որն էլ աստղաբաշխական գումարներ է պահանջել հողատարածքի վաճառքի դիմաց. Գործընթացը փակուղում է:
Իսկ հայ-իրանական սահմանին առևտուրն, ըստ նրա, միշտ էլ եղել է, որը կապ չունի Ազատ տնտեսական գոտու հետ:
Նշենք, որ Էկոնոմիկայի նախարար Վահան Քերոբյանը գործուղվել է Իրանի Իսլամական Հանրապետություն` երկկողմ առևտրատնտեսական համագործակցության զարգացման հեռանկարները քննարկելու նպատակով:
Նշենք նաև, որ Հայաստան-Իրան առևտրաշրջանառությունը 2018-ին կազմել է 363.6 մլն դոլար՝ նախորդ տարվա համեմատությամբ աճելով 40.5%-ով։ Իրանի կշիռը Հայաստանի արտաքին առևտրաշրջանառության կազմել է 4.9% է։ Մասնավորապես, արտահանման կազմել է 3.9% է, ներմուծումը՝ 5.4%: 2019թ.-ին Իրան-Հայաստանի միջև առևտրաշրջանառությւոնը կազմել է 408.8 մլն ԱՄՆ դոլար, ինչը 2018թ-ի համեմատ 12.4 % աճ է արձանագրել: Երկու երկրների միջև ապրանքաշրջանառւոյթւոնը 2019թ-ին կամզել էթ Հայատսանի առևտրաշրջանառության 5%-ը: 2019թ-ին Հայաստանը հիմնականում Իրան է արտահանել էլեկտրաէներգիա՝ արտահանման շավալների 75% և ոչխարի կամ այշի թարմ միս՝ 10%-ը: Ներմուծման դեպքում հիմնականում ներկրվել է բնական և հեղուկ գազ, ներմուծման ծավալների 20%-ը, նավթ և նավթամթերք՝ 10%-ը, ցեմենտ՝ 8 %-ը: