Աշխարհում ընդունված է, որ բանկերից վարկեր են մարդիկ վերցնում բիզնես գործունեությունը զարգացնելու կամ բիզնես հիմնելու համար. Հիմնական միտումը սա է, իսկ Հայաստանում վարկերը նաև ապրուստի միջոց են: Մարդիկ վարկեր վերցնելով, տարեց տարի ավելացնում են ֆինանսական բեռը, հայտնվում են պատքային փոսում՝ ավելացնելով նաև խնդրահարույց վարկերի թիվը բանկերի ընդհանուր պորտֆելում:
Հայաստանում, երբ սկսվեց առևտրային վարկավորման գործընացը, ճանապարհը ոչ բոլորը սահուն անցան: Վարկերի ուշացման, չվճարելու հետ կապված տարբեր պատճառներ կային: Պատճառները տարբեր էին՝ տնտեսականից մինչև անբարեխղճություն:
Բանկերի տոկոսների բարձացմանը զուգահեռ մարդիկ տարբեր միջոցներ էին գտնում վարկերի վճարումներից խուսափելու համար. կեղծ աշխատանքային տեղեկանքներից, սնանկ ճանաչվելուց, գույք չունենալուց մինչև երկրից ընդմիշտ հեռանալով ապառիկներ ձևակերպելն ու չվճարելը:
Բանկերն արդարացում են գտնում բարձր տոկոսադրույքների համար, մատնացույց անելով այս խնդիրը, իսկ այսօր առանց ապառիկի կամ վարկ ձևակերպելու հնարավոր չէ քիչ թե շատ խոշոր գնում, կամ էլ մեծ միջոցառումներ անցկացնելը: Չնայած խնդրահարույց վարկերի առկայությանը, ինչպես փաստում են Կենտրոնական բանկի վերջին տվյալաները, 2020թ-ի առաջին կիսամյակում, բանկերն աշխատել են շահույթով, շահութաբերությունը կազմել է 43.2 մլրդ դրամ:
Բացի այդ, 2019թ-ին արձանագրվել է վարկերի աճ, որի արդյունքում բանկային համակարգը բարելավել է շահութաբերության ցուցանիշները, մյուս կողմից, համավարակով պայմանավորված բանկերի հնարավոր կորուստները դեռևս չեն նյութականացվել ամբողջ ծավալով:
Կենտրոնական բանկը հաղորդւոմ է, որ շահութաբերության աճին հիմնականում նպաստել է զուտ տոկոսային եկամուտների աճը: 2019թ-ին վարկերի կառուցվածքում ավելացել է ֆիզիկական անձանց տրված վարկերի կշիռը:
Միաժամանակ, Կենտրոնական բանկը խոսում է չվճարված վարկերի խդնրից՝ նշելով, որ ըստ վարկային պորտֆելի ռիսկայնության, չաշխատող վարկերի և դեբիտորական պարտքերի տեսակարար կշիռն ընդհանուր վարկերում և դեբիտորական պարտքերում աճել է 0.2 տոկոսային կետով և կազմել 5.3 տոկոս: Չաշխատող վարկերի աճին, ըստ կենտրոնական բանկի, հիմնականում նպաստել է սպառողական վարկեր գծով չաշխատող վարկերի աճը:
Ըստ Կենտրոնական բանկի, վարկերի որակի ներկա վիճակը չի արտացոլում համավարակի անբարենպաստ հետևանքները, ինչը հիմնականում պայմանավորված է բանկերի կողմից վարկային արձակուրդի տրամադրմամբ:
ԱԿԲԱ-Կրեդիտ ագրիկոլ բանկի լրատվական ծառայության ղեկավար Նարեկ Ասատրյանը նշում է, որ վարկային ուշացումներ միշտ էլ լինում են, անգամ ամենալավ տնտեսական պայմաններում, սակայն կրիտիկական վիճակ վարկային ոլորտում չկա:
«Մենք մեր հաճախորդների հետ խնդիրներ չունենք, մենք մեր պարտականություններն ենք կատարում, մեր հաճախորդները`իրենց»,- ասում է նա և հավելում, որ 2020թ-ին վարկառուներին տրվել է վարկային պատուհաններ և վարկառուները կանոնավոր մուծումները կատարում են:
Ինչ վերաբերում է Բանկի երկարաժամկետ ժամեկտանց վարկերին, ապա Ն. Ասատրյանը վստահեցրեց, որ ԱԿԲԱ-Կրեդիտ ագրիկոլ բանկում նման վարկերը չնչին տոկոս են կազմում:
Հայացք կողքից
Անդրանիկը բնակվում է Արարատի մարզում, երբեք մշտական աշխատանք չի ունեցել. ծեփագործ, հող փորող բանվոր, ջերմոցներում աշխատող և այլն: Մՙի քանի տարի առաջ կարողացել էր ապառիկով հեռուստացույց, փափուկ կահույք, սպառողական վարկեր ձեռք բերել: Առաջին ամիսներին կարողացել էր վճարումներ անել, իսկ երբ կորցրել էր աշխատանքը՝ վճարումները դադարել էր կատարելուց:
Այժմ նրա գործերը Հարկադիր կատարումն ապահովող ծառայությունում են, որովհետև արդեն 3 տարի կլինի որևէ վճարում չի կատարել և ցանկություն և հնարավոություն էլ չունի կատարելու: 60 տարեկան է և այն տունը, որտեղ գրանցված է, ինքը այլ ազգանունով է: ՏԻՄ աշխատակցի սխալն է եղել, ժամանակին սխալ ազգանունով են գրանցել, այդպես էլ մնացել է. անձնագրի և գրանցման ազգանունները տարբեր են:
Այժմ ոչ կարողանում են բանկերն իրենց գումարը ստանալ, ոչ էլ Անդրանիկը սնանկ է ճանաչվում: Նա սպասում է, մտադիր չէ որևէ վարկ այլևս մուծել, քանի որ իր անունով գրանցված սեփականություն չունի: Պարտքը հասնում է մի քանի մլն-ի, կոնկրետ թիվ չգիտի:
Մեսրոպը ևս բնակվում է Արարատի մարզում, նրա վարկային կենսագրությունը 20 և ավելի տարվա պատմություն ունի: Կարողացել է վճարումներ կատարել ժամանակին, սակայն պարտքերըը վճարելու համար նորից վարկ է վերցրել, վարկերը վճարելու համար կրկին վարկ է վերցրել և այժմ չի աշխատում, կամ աշխատում է ոչ մշտական՝ շինարար է, և վարկերի վճարումը մնացել է օդում:
Նա նաև իր ազգականներին և ընկերներին է ներքաշել իր վարկային սարդոստայնում և այժմ, որպեսզի խուսափի վարկերի վճարումից տան գրանցումից դուրս է եկել և իր անունով որևէ սեփականություն չկա:
Վերջերս վարկային կազմակերպություններից մեկն հուսահատվելով, առաջարկել է նրան մայր գումարը բաշխել ամիսների վրա, որպեսզի վճարի, Մեսրոպը մտածում է: Նա 54 տարեկան է, նրա պարտքը հասնում է մի քանի միլիոնի, հաշիվը ինքն անգամ չգիտի, եթե մտադրություն չունի վճարելու՝ հաշիվն էլ իրեն չի հետաքրքրում:
Հարկադիր կատարումն ապահովող ծառայությունից տեղեկացնում են, որ 2020թ-ին որպես պարտապան սնանկ է ճանաչվել 11.075 ֆիզիկական և իրավաբանական անձ, ընդհանուր՝ 74 490 մլրդ դրամ ընդհանուր գումարով:
Նաև հաղորդում են, որ եթե պարտապանները՝ իրավաբանական և ֆիզիկական անձինք, չունեն գույք կամ եկամուտներ, որոնց վրա կարելի է բռնագանձում տարածել, ապա ըստ դատական ակտերի հարկադիր կատարման մասին ՀՀ օրենքի 41 հոդվածի, առաջին մասի 3-րդ կետի հիմքով կատարողական վարույթ ավարտվում է:
Չբացառեցին նաև, որ որոշ ժամանակ անց, երբ պարտապանի ֆինանսական վիճակը փոփոխվում. աշխատանք, գույքի գրանցում է կատարվում, դրամական միջոցներ են ի հայտ գալիս, ապա ավարտված կատարողական վարույթը վերսկսվում է և կիրառվում են հարկադիր կատարման համապատասխան միջոցներ:
ՀԿԱԾ-ից նաև նշում են, որ վիճակագրություն չի վարվում թե բռնագանձումը որ կատեգորիային է պատկանում. սպառողական է՞, թե՞ ապառիկ, կատարողական գործողությունների կատարման հիմքը կատարողական թերթն է, որտեղ նման տարանջատումը բացակայում է:
Բանկերի միջին վարկային տոկոսադրույքը 24 տոկոս է, իսկ ինչ կլինի, եթե այդ տոկոսադրույքը նվազի՞: Գուցե նաև վարկերի վճարումից խուսափելու դեպքերը ևս նվազե՞ն: Չէ որ եթե վարկային չվճարումները բանկերի շահույթի գրեթե կրկնակին են, ապա կարելի է պատկերացնել պարտաճանաչ վարկառուների կողմից վճարվող տոկսադրույքների ծանրությունը:
Հարց՝ արդյոք պարտաճանաչներն արժանի են և իրենց փոխարեն վճարելու, և անպատասխանատուների: