Միացյալ Նահանգների միջնորդությամբ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև կնքված խաղաղությունը միջազգային առաջընթաց է, որը թանկ արժեցավ Հայաստանի համար՝ երկրի ներսում։ Այս մասին գրում է The Loot-ը։
Լեյդենի համալսարանի Քաղաքական գիտությունների ինստիտուտի ազգայնականության, էթնիկական հակամարտությունների և զարգացման հարցերով փորձագետ Լոգան Լիուտը ուսումնասիրում է, թե ինչպես է Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի արտաքին քաղաքական շրջադարձը պառակտում առաջացրել պետության և Հայ Առաքելական եկեղեցու միջև, ինչը վտանգի տակ է դրել Հայաստանի «փափուկ ուժի» կենսականորեն կարևոր աղբյուրը, նշում է The Loot-ը։
«2025 թվականի օգոստոսի 8-ին ԱՄՆ-ի և նախագահ Դոնալդ Թրամփի միջնորդությամբ ստորագրվեց մի համաձայնագիր, որը վերջ դրեց Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև երկարամյա հակամարտությանը՝ դառնալով հարաբերությունների նորմալացման ուղեգծի մի քայլ։ Սակայն այդ խաղաղության գինը բարձր էր Հայաստանի կառավարության համար։ Վարչապետ Փաշինյանն այս համաձայնագիրն ստանալու համար դիմադրեց կատաղի ներքին ընդդիմությանը, հատկապես՝ Հայ Առաքելական եկեղեցուն։ Հայաստանի ներսում այս համաձայնագիրն այնքան լայն տարածում չգտավ, որքան միջազգային մակարդակում։ Երկրի ներսում համաձայնագիրն ուժի մեջ է մտնում Փաշինյանի կառավարության և եկեղեցու առաջնորդ Գարեգին II կաթողիկոսի միջև ավելի ու ավելի սուր առճակատման ֆոնին։ Եկեղեցին հանդիսանում է հայկական ազգային ինքնության հենասյունը, ինչպես նաև փոքր, սահմանափակ ռեսուրսներով հայրենիքի շահերը առաջ մղելու արդյունավետ միջոց, հատկապես սփյուռքում», — ընդգծում է Լիուտը։
Փորձագետը նշում է, որ Հայ Առաքելական եկեղեցու՝ պետությունից անկախ հոգևորականները վճռականորեն դեմ են տարածաշրջանային լարվածությունը կարգավորելու հարցում Հայաստանի զիջումներին։ Սակայն Եկեղեցին անկախ է մնում պետությունից և բարձրաստիճան հոգևորականները վճռականորեն դեմ են Հայաստանի զիջումներին՝ տարածաշրջանային լարվածությունը կարգավորելու համար, հատկապես Լեռնային Ղարաբաղում էթնիկ հայերի ինքնորոշման հարցում։
«Այսպիսով, չնայած վերջերս կնքված համաձայնագիրը, հնարավոր է, որ վերջ դրեց հետխորհրդային տարածաշրջանի ամենաերկարատև հակամարտություններից մեկին, այն նաև կարող էր հայկական պետության վրա թանկ նստել՝ արտաքին քաղաքականության եկեղեցական արժեքավոր և արդյունավետ գործիքի կորստով։ ԱՄՆ միջնորդությամբ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև կնքված խաղաղությունը միջազգային առաջընթաց է, բայց այն թանկ արժեցավ Հայաստանի համար՝ երկրի ներսում»,- գրում է հոդվածագիրը։
Այսպիսով, ըստ Լյուտի, թեև վերջին համաձայնագիրը, հնարավոր է, վերջ դրեց հետխորհրդային տարածքի ամենաձգվող հակամարտություններից մեկին, այն կարող էր նաև հայկական պետությանը արժենալ արտաքին քաղաքականության արժեքավոր և արդյունավետ եկեղեցական գործիքը:
«Եկեղեցու և պետության միջև Հայաստանում աճող անջրպետն ըստ էության տարաձայնություն է այն մասին, թե Հայաստանը որ միջազգային դիրքորոշմանը պետք է միանա։ Ռուսաստանը՝ Հայաստանի ավանդական անվտանգության գծով գործընկերը, չկարողացավ կառուցողականորեն միջամտել Ադրբեջանի հետ 2020 և 2023 թվականների հաջորդական հակամարտություններին։ Այդ ժամանակվանից ի վեր Փաշինյանը աստիճանաբար, բայց վճռականորեն շրջել է Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը դեպի Արևմուտք։ Նրա նպատակն է նվազեցնել Հայաստանի կախվածությունը անվստահելի ռուսական «անվտանգության հովանոցից», միաժամանակ, ի վերջո, ձգտելով բանակցել հարևան Ադրբեջանի հետ երկարատև հակամարտության ավարտի շուրջ։ Հայ Առաքելական եկեղեցին, որը Ռուսաստանի հետ կիսում է ուղղափառ ինքնությունը, սոցիալապես և քաղաքականապես ավելի մոտ է Մոսկվային։ Արդյունքում, այն ավելի ջերմ հարաբերություններ ուներ ավելի ռուսամետ կառույցների հետ մինչև 2018 թվականի թավշյա հեղափոխությունը, որը օգնեց Փաշինյանին իշխանության գալ։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի նպատակն է նվազեցնել Հայաստանի կախվածությունը Ռուսաստանից՝ անվտանգության առումով, բայց Առաքելական եկեղեցին սոցիալապես և քաղաքականապես ավելի մոտ է Մոսկվային», – գրում է փորձագետը։
Նրա խոսքով՝ այսօրվա պառակտման սերմերը ցանվել են 2023 թվականին էթնիկ հայերի կողմից՝ Լեռնային Ղարաբաղի կորստի ֆոնին։
«Շատ հայեր, հատկապես սփյուռքում, Արցախի Հանրապետության անկումը և տարածաշրջանում հայկական ներկայության հետագա դադարեցումը ընկալում են որպես խորը ազգային ողբերգություն։ Հոգևորականներն ակտիվ դերակատարում են ունեցել այս հակամարտության հետևանքով ծագած հակակառավարական բողոքի ակցիաներում՝ Մոսկվային մոտ ընդդիմադիր կուսակցությունների հետ միասին կոչ անելով տապալել Փաշինյանին։ Արքեպիսկոպոս Բագրատ Գալստանյանը գլխավորեց սրբազան պայքարի ավելի լայն շարժում, որը ծնունդ առավ «Տավուշը հանուն հայրենիքի» բողոքի ակցիաներից, որոնք նա ղեկավարում էր 2024 թվականին և որոնք աջակցություն էին ստանում Գարեգին II կաթողիկոսից՝ պահանջելով Փաշինյանի հրաժարականը։ Արքեպիսկոպոս Գալստանյանը նույնիսկ իրեն առաջարկեց որպես հնարավոր ժամանակավոր վարչապետ։ Զարմանալի չէ, որ Փաշինյանը սկսեց դիտարկել եկեղեցու միջամտությունը քաղաքականությանը՝ որպես պետությանը ուղղված ուղղակի սպառնալիք։ Այս լարվածությունը վերաճեց Փաշինյանի և Գարեգին II-ի միջև կատաղի անձնական թշնամության։ Միևնույն ժամանակ, արքեպիսկոպոս Գալստանյանը հայտնվում է ճաղերի հետևում, քանի որ Հայաստանի իշխանությունները հայտարարում են, որ կանխել են պետական հեղաշրջման դավադրություն, որին մասնակցել են ինքը և իր շարժման հետ կապված բազմաթիվ այլ անձինք։ Վարչապետ Փաշինյանի կառավարությունն այսօր զգալիորեն թուլացած է։ Գովելի է, որ Փաշինյանը հրաժարվեց Հայաստանի փակուղային արտաքին քաղաքականությունից և ելք գտավ՝ կոշտ հարևանության պայմաններում խաղաղություն հաստատելու համար»,- նշում է փորձագետը։
Ըստ Լիուտի՝ չնայած այն հանգամանքին, որ այս խաղաղության համաձայնագիրը հսկայական նշանակություն ունի տարածաշրջանային կայունության համար, Փաշինյանը շատ հակասական որոշումներ է կայացրել, հատկապես սփյուռքում, այս կետին հասնելու համար, «սկսած Լեռնային Ղարաբաղում Ադրբեջանի լիակատար ինքնիշխանության պաշտոնական ճանաչումից, մինչև Հայաստանի տարածքում ճանապարհային կապի ստեղծումը, որը հասանելի կլինի մայրցամաքային Ադրբեջանի և նրա Նախիջևանի մեծ անկլավի միջև զարգացման համար»։
«Վերջին խաղաղության համաձայնագիրը հսկայական նշանակություն ունի տարածաշրջանային կայունության համար, բայց Փաշինյանն այդ ճանապարհին մի քանի խիստ վիճահարույց որոշումներ է կայացրել, այդ թվում՝ Լեռնային Ղարաբաղում Ադրբեջանի լիակատար ինքնիշխանության պաշտոնական ճանաչումը։ Սակայն եկեղեցու և պետության միջև այս բախումը պարզապես ներքին վեճ չէ։ Այժմ այն կարող է լրջորեն խաթարել Հայաստանի՝ միջազգային ասպարեզում իր ուժը ցուցադրելու արդեն իսկ սահմանափակ կարողությունը։ Իրական մտահոգություններ կան Հայաստանի «փափուկ ուժի» և ընդհանրապես նրա արտաքին քաղաքականության վերաբերյալ։ Լինելով փոքր պետություն՝ Հայաստանը հաճախ իր սփյուռքին է ապավինել որպես դիվանագիտական գործիք. որոշ գնահատականներով՝ հայկական ծագում ունեցող մարդկանց ավելի քան 70%-ն ապրում է Հայաստանից դուրս։ Այդ համայնքներից շատերը հայրենիքի հետ կապված են Առաքելական եկեղեցու անդրսահմանային ցանցերի միջոցով։ Եկեղեցու և պետության միջև թուլացած կամ նույնիսկ քանդված կամուրջը կարող է հանգեցնել Երևանի մեկուսացմանը իր ամենահուսալի միջազգային աջակցության ցանցի մեծ մասից՝ աննախադեպ խոցելիության և փոփոխությունների ժամանակաշրջանում։ Հայաստանի առաջընթացի ուղին գտնելու փնտրտուքներում՝ 2018 թվականի Թավշյա հեղափոխությունից հետո Փաշինյանը վայելում էր «մեղրամսի» շրջանը։ Չնայած դրան՝ նրա հանդեպ հանրային վստահության մակարդակը երբեք չի գերազանցել կրոնական կառույցների հանդեպ վստահությունը։ Կովկասյան հետազոտական ռեսուրս կենտրոնի տվյալները ցույց են տալիս, որ կրոնական ինստիտուտների նկատմամբ վստահությունը վերականգնվել է մինչհեղափոխական բարձր մակարդակի։ Միևնույն ժամանակ, կառավարության նկատմամբ հանրային վստահության բաժինը նվազել է մինչև 2018 թվականից առաջվա Հայաստանի կառավարությանը համեմատելի մակարդակի։ Եկեղեցու և պետության միջև բացահայտ թշնամությունը Հայաստանում անընդունելի և վտանգավոր է երկարաժամկետ հեռանկարում։ Վերջերս Փաշինյանն առաջարկեց բռնի ճանապարհով փոխել եկեղեցու ղեկավարությանը։ Սա կխախտի Առաքելական եկեղեցու ինստիտուցիոնալ անկախությունը և լուրջ տարբերակ չէ։ Ինչպես նաև բարձրաստիճան հոգևորականների փորձերը՝ փոխել Փաշինյանի կառավարությունը։ Իրոք, եկեղեցու շարունակվող բացահայտ մերձեցումը քաղաքական ընդդիմության հետ կարող է վտանգել եկեղեցու կարողությունը՝ հայ ժողովրդի համար կարևոր միավորող ինստիտուտ մնալու առումով։ Առանց այս հակամարտության մոտ ապագայում որևէ լուծման՝ Փաշինյանը կշարունակի խարխլել իր առանց այն էլ թույլ անձնական լեգիտիմությունը երկրի ներսում և դա կարող է անուղղելի վնաս հասցնել Հայաստանի՝ արտասահմանում իր շահերը առաջ մղելու կարողությանը։Այն, թե արդյոք Հայաստանի կառավարությունը կկարողանա հաշտվել իր հիմնական «մեղմ ուժի» ինստիտուտներից մեկի՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցու հետ, կորոշի, թե արդյոք խաղաղության այս նոր դարաշրջանը կհանգեցնի կայունության և երկարատև անվտանգության Հարավային Կովկասի սրտում գտնվող հայ ժողովրդի համար»,- ընդգծում է փորձագետը։