Անկախությունից հետո նոր հասկացություններ ներխուժեցին հանրային կյանք՝ բռնություններ: Անմասն չմնաց հայկական ընտանիքն ու ծանրությունը տեղափոխվեց գյուղական բնակավայրեր: Հայակական ընտանիքներն ունեն մեկ առանձնահատկություն՝ ամուր են, թեև ներքին խառը հոսանքները՝ անխուսափելի: Պահել, թե փոփոխել, ներխուժել ընտանիք, թե թողնել, որ այն վերափոխվի՝ ժամանակակից հովերին համապատասխան:
Ի՞նչ է փոխվել, թե շատ չի փոխվել մեր կյանքը. Այս հարցի պատասխպանը թերևս Վեդիի դեպքը տվեց:
Հիշեցնենք, որ օրեր առաջ Փոքր Վեդիի երաժշտական դպրոցի ուսուցչուհիները բողոքի ակցիա էին անում: Հիմնական պահանջն այն էր, որ դպրոցի նորանշանակ տնօրենը տղամարդ է, իսկ կոլեկտիվի անդամները՝ կանայք և, ինչպես ասել էր դպրոցի ուսուցչուհիներից մեկը «ոչ մի աշխատողի ամուսինը թույլ չի տա, որ իր կինը ժամերով նրա հետ քննարկումներ անցկացնի»։
Արդյոք հատկապես գյուղական բնակավայրերում պահպանվում են որոշակի՝ կին-տղամարդ աշխատանքային հարաբերությունների գենդերային կարծրատիպերը, թե նոր տնօրենը պարզապես ցանկալի չէ կոլեկտիվին:
Վեդիի երաժշտական դպրոցի դեպքը և Ռայիսան
Ռայիսան 60 տարեկան է, բնակվում է գյուղում, ժամանակին աշխատել է գյուղի մանկապարտեզում, այժմ չի աշխատում: Չի հասկանում, թե ի՞նչ խնդիր կա, երբ տնօրենը տղամարդ է, չէ որ դպրոցների մի մասի, նաև շատ հիմնարկությունների ղեկավարները կամ աշխատավայրերի զգալի մասում աշխատողները տղամարդիկ են:
«Թող տնօրենը տղամարդ լինի`ինչ է խանգարում տղամարդը: Հա ինչ կա ար: Եթե քո սիրտը մաքուր, վատ զգալու ոչ մի բան չկա: Խանդին էլ չեմ հավատում, 40-ից հետո էլ չեն խանդում: Եթե մաքուր մարդ ես՝ սկի չես էլ նկատի կողքինդ տղամարդը է, թե կին, դու քո աշխատանքն ես անում: Ես ոչ ամուսնուս եմ խանդել, ոչ էլ նա ինձ, առիթ չենք տվել և միմյանց վստահել ենք»,- ասում է նա:
Ռայիսան մինչև հիմա էլ ջերմոց է մշակում:
«Եթե էդպես էլ չանենք՝ չենք հասցնի: Մենք կանոնավոր աշխատավարձ չունենք, որ գնանք մի տեղ աշխատենք գանք 6-ից հետո հանգստանանք, մեր տան գործերով զբաղվենք: Մենք անընդհատ հողագործությամբ ենք զբաղվում: Հողագործության ժամանակ կինն իր աշխատանքն ունի, տղամարդն՝ իր: Կինը քաղհանն անում, ջուրն է անում, իսկ տղամարդը կարող է հողը փորի, ջրի, սրսկի, լարեր կան ջերմոցում ձգելու. հո կինը չի կարող լարերը ձգի, տղամարդու գործն է, սրսկելն էլ կնոջ գործ չի: Գյուղում տղամարդ-կին հավասար աշխատռում են, որ ապրեն»,- ասում է Ռայիսան:
«Գյուղում ապրողի կինը պիտի աշխատասեր լինի: Գյուղում կանայք հիմնականում զբաղվում են հողագործությամբ: Եթե կինը աշխատասեր չլինի, հողի հետ հավես չունենա, ո՞նց կապրի: Իհարկե հիմա նախկինի նման ծանր աշխատանք չենք անում դաշտերում, բայց հիմա էլ ջերմոց ենք մշակում, բայց էլի տարբերություն կա: Դաշտում մի անգամ գործ էինք անում ու վերջ, հիմա ջերմոցներում 3 սեզոն բերք ենք դնում-հավաքում. ձմռանը, գարնանը, ու ամռան վերջին կամ էլ ում որ սեզոնին հարմար է»,- ասում է Արարատի մարզի 60-ամյա բնակչուհի Ռայիսան:
Թեև գյուղին բնորոշ կյանքը հինգ մատի պես գիտի, սակայն մինչև հիմա էլ ցանկանում է քաղաք տեղափոխվել, գնալ աշխատանքի գալ, երեկոները ամուսնու- թոռնիկների հետ դուրս գալ զբոսնելու ու վերադառնալ, «խիղճը հանգիստ քնել»:
Սակայն գյուղում երբեք էլ «խիղճը հանգիստ» չեն քնում. Չեն ջրել, սրսկումն ուշացավ, բերքը չի հասել, պտղակերը կա ծաղիկի կոկոններին և այլն:
Հիշում է, որ տարիներ առաջ կյանքն ուրիշ էր գյուղում, ավելի հանգիստ էր և ինչ-որ ապահովվածության զգացում ունեին. Տանը պահեստավորած յուղ, կարագ, կարտաֆիլ ու սոխ, ղավուրմա, պահածոներ և այլ բարքիներ կար, իսկ այժմ կա, սակայն քիչ ու չգիտես ինչու շատ արագ հալվում-սպառվում է:
«Առաջ կյանքը ուրիշ ձևի էր, կյանքը ավելի հանգիստ էր: Էն ժամանակ ձեռքով լվացք էինք անում, հող էինք մշակում, հաց էինք թխում, գիշերն էլ 8-ից նստում էինք դուրսը զրուցում էինք հարևաններով, իսկ հիմա ոչ լվացք անել կա ձեռքով, ոչ հաց թխել կա, բայց ժամանակ էլ չկա: Առաջ մշակում էինք մի սեզոն, հիմա մշակում ենք երեք սեզոն: Դրա համար էլ ժամանակ չկա», – պատմում է նա:
Ռայիսայի 2 աղջիկը քաղաքում է բնակվում, երկու աղջիկը՝ գյուղում
Ռայիսան ասում է, որ քաղաքում բնակվող աղջիկները չեն ցանկանում գյուղում ապրել և հող մշակել, իսկ գյուղում բնակվող աղջիկները չեն դժգոհում. Նրանք էլ դրանով են ապրում, ի դեպ՝ ոչ վատ:
Ռայիսան կորոնավիրուսով է վարակվել, բուժվել է տան պայմաններում: Պետությունից սպասելիքներ չի ունեցել:
Ըստ նրա, մոտ 100 000 դրամ գումար է ծախսել բուժվելու համար, որ չնախատեսված ծախս էր, չի էլ մտածում, որ որէև մեկը կփոխատուցի, ամուսնուն էլ է դեղեր գնել՝ կանխարգելելու համար. ամուսինը չի վարակվել:
Քաղաքի և գյուղի կյանքը
«Կուզեի քաղաքում ապրեի, քաղաքի կյանքը մնում է քաղաքի կյանք, գյուղաբնակը ուրիշ կյանք ունի, քաղաքաբանակը՝ ուրիշ: Քաղաքում ամեն մեկն իր գործ ունի, աշխատում են, աշխատանքից հետո հանգստանում են ու գալիս հանգիստ քնում, իսկ գյուղաբնակի քունը չի տանում: Գիշերն էլ մտնում է չորս պատերի մեջը, էդ հոգնած հալին ո՞ւր վեր կենա գնա ման գա: Էդ վիճակից գիշերն էլ չես կարողանում քնես, իսկ որ քաղաքում լինես կգնաս ման կգաս, թարմ օդ կշնչես, կգաս հանգիստ կքնես, որ հաջորդ օրը գնաս գործի»,- ասում է նա:
Ռայիսան շեշտում է, որ քաղաքի օդը մաքուր չէ, սակայն ինչ-որ տարբերվող բան կա գյուղի և քաղաքի կենսակերպի մեջ, որ գյուղում բնակվողներին ձգում է: Գյուղում օդը մաքուր է, խաղաղ ու կանաչ է, կարող ես առավոտյան նստել դրսում հարևանների հետ սուրճ վայելել, նայել անցնող-դարձողին, ողջունել նրանց, հարցնել դեսից-դենից: Նա ցանկանում է թեկուզ այս տարիները քաղաքում վայելեր, սակայն ամուսնուն որէև կերպ չի կարող համոզել: Համառ ու կապված է գյուղին, ինչպես նաև իր արհեստանոցին:
Հասանք սկեսուրներին
«Էն ժամանակ սկեսուրների հետ ապրելը դժվար էր, հիմա՝ չէ: Հիմա էնքան ջահել են սկեսուր դառնում, որ հասնությունը չվայելած արդեն սկեսուր են, իրենք էլ են ուզում հանգիստ ու իրենց ձևով ապրել: Հարսն էլ ուզում է իր ձևով անել, ձևավորել տունը, իսկ սկեսուրը դեռ իր ձևով չի ձևավորել: Մեր հայկական օրենքը շատ սխալ է, որ իրար հետ են ապրում»,-ասում է Ռայիսան և հավելում, որ ում հետ էլ երկար ապրես՝ միևնույնն է ձանձրանում է՝ մայրիկիդ լինի, թե սկեսուրդ:
Ինչ վերաբերում է ներկա «սկեսուր-հարս» հարաբերություններին, ապա նկատում է, որ համերաշխ ապրելու դեպքում հարս ու սկեսուր ընկերուհիներ են, իսկ անհաշտության դեպքում՝ առանձնանում են՝ հաճախ ցավոտ ձևով:
«Ես սկեսուրիս հետ ընկերուհի չէի, էն ժամանակ հարսը տան ծառան էր: Պետք է տները մաքրեր, երեխա ունենար, տան գործերն աներ, երեխային կարող է չպահել, բայց տան գործը անել, հետո երեխան, իսկ հիմա հարսը նախ երեխային է պահու, հետո եթե ժամանակ մնում է՝ տան գործերը: Մենք սկի ժամանակ էլ չուենցանք մեր երեխեքին սիրեինք: Ոչ թե իմ սկեսուրն էր էդպիսին, ես կասեի համարյա բոլորը էն ժամանակ էդպիսին էին: Հատկապես գյուղում հարսը իրավունքները չուներ: Էն ժամանակ տղաները տնից չէին գնում-առանձնանում: Հարսը տանը իրավունք չուներ տեղափոխություն աներ, կամ էլ աշխատեր, սկեսուրները ցանկանում էին, որ հարսները դեմները ֆռֆռա, դնի- վերցնի, իսկ հիմա սկեսուրներն իրենք են ուզւոմ, որ ջահելներն աշխատեն»,- ասում է նա:
Վեդիի երաժշտական դպորցի դեպքը և Անահիտը
Անահիտը 55 տարեկան է, բնակվում է գյուղում, ամուսնալուծված է, ունի մեկ աղջիկ: Նա իր կարծիքն ունի Վեդիի երաժշտական դպրոցի կին ուսուցիչների դժգոհության վերաբերյալ:
«Չեմ կարծում ուսուցիչները դժգոհությունը խանդի հետ է կապված: Երևի ուզում են, որ իրենց մեջից մեկը ղեկավարի երաժշտական դպրոցը, որ ինչպես ուզում են էնպես էլ անեն. Երբ կուզեն կգան, երբ կուզեն՝ ուշ կգան կամ էլ չեն գա: Տղամարդուն ֆռռացնելը դժվար է: Հաստատ դա է պատճառը, թե չէ հիմա որ դարն է, որ տղամարդ տնօրենի հետ չաշխատեն, միշտ էլ աշխատել են»,- ասում է նա և հավելում, որ նման խնդրի մասին առաջին անգամ է լսում, քանի որ կան մասնագիտություններ, որոնք պահանջում են շուրջօյա աշխատանք և կանայք տղամարդու հետ հավասար հերթապահում են:
Կյանքը ամուսնալուծությունից հետո
Նրա կյանքի տարիներն 90-ականներն էին ու ծանր էին ու միայն ընտանիքի հոգատարությունը թույլ չտվեց, որ երիտասարդ կինը կոտրվեր: Երկար տարիներ խնամեց հիվանդ մորը, տատիկին, զբաղվեց տան բանուգործով ու մեծացրեց աղջկան:
Նա սրտում կասկած ունի, որ «հետևից խոսում են», սակայն չլսելու և չտեսնելու է տալիս. Դե բաժանված է, ինչպիսին էլ լինես՝ կխոսեն. Չգրված օրենք է:
«Շատերի հետևից են խոսում, ոնց որ ընդունված լինի, կասկածել կանանց զգալի մասին, թեև հայտնի է, որ ամուսինները չեն փայլում իրենց հավատարմությամբ, բայց ես ընտանիքի չգիտեմ, որ ամուսնու դավաճանության պատճառով կինը բաժանվի»,- ասում է Անահիտը:
Անահիտը դարձյալ մենակ է
Աղջկան ամուսնացրել է և դարձյալ միայնակ է մնացել՝ կրկին տան հոգսերով:
«Բոլոր կանայք էլ գյուղում տանջված-տրորված են. և ամուսին ունեցողը, և չունեցողը: Ես հողի վրա աշխատեոլւց չեմ հոգնում, տան համար աճեցնում եմ, սիրում եմ հողի հետ աշխատել, թեև մասնագիտություն ունեմ՝ ապրանքագետ եմ, բայց հիմա մասնագիտությամբ չեմ աշխատում: Հիմա մենակ կարճափեշերին ու գլուխները դատարկներին են վերցնում գործի ու դժգոհում, որ գործից չեն հասկանում, իսկ արդեն ոչ ջահելներին տեղ չեն տալիս: Հիմա մաքրություն եմ անում, ի՞նչ անեմ, էս տարիքիս էլ ինձ որտեղ կվերցնեն աշխատանքի»,- ասում է Անահիտը և հավելում, որ քաղաքում ջահել տարիներին էր ցանկանում ապրել, իսկ հիմա՝ ոչ, գյուղում հանգիստ է զգում, իր սեփական տունն է ու իր այգին:
«Մեկ-մեկ էլ լինում է, որ աշխատանքից շան նման հոգնած գալիս եմ ու քնում, այգիս մնում է առանց ջրելու, բերքն էլ վրան փչանում է, բայց ինչ անեմ, որ չաշխատեմ՝ ինձ ով է պահելու»,- ասում է նա:
Կորած-մոլորած ամուսինը
Ամուսին կոչվածը երեխային տարիներ շարունակ չի տեսել և եթե դրսում հայր ու աղջիկ հանդիպեն՝ չեն ճանաչի: Կցանկանար, որ հայրը տեսակցեր աղջկան, սակայն հոր կողմից նման ցանակություն չի էլ եղել: Ինչևէ:
Չանկեղծություն
Չի անկեղծանում մինչ վերջ, հոգու խորքերը Անահիտի փակ են. Ի վերջո կա՞ Ինչ-որ մեկը իր կյանքում, թե ոչ. Երևի ավանդույթները խոր ակոսներ են թողել նրա հոգում: Եթե անգամ կյանքում որևէ մեկը կա՝ չի խոստովանում. հանկած անբարոյական չասեն, ի վերջո, գյուղում է բնակվում:
Նա սովորել է առանց ամուսնու ապրել, ծնողները աղջկան դրսում չեն թողել, տեր են կանգնել, իսկ այն կանայք, որոնց կյանք «միայնակ շան կյանք» է, գտնում է, որ դա կնոջ խելքից է, կարող է իր կյանքը կարգավորել: Իր պարագայում ընտանիքն աջակցեց:
«Մեկ է, գյուղերում բոլորի հետևից խոսում են՝ սիրած ունի. Մեկի մասին քիչ են խոսում, մեկի մասին՝ շատ: Սրա մեքենան նստեց, նրա մեքենայի հետևից նայեց, սրա հետ գնաց ու էսպես շարունակ: Դժվար է կնոջ համար մեր հասարակության մեջ բարի համբավը պահել: Հետաքրքիրն այն է, որ հենց կանայք են խոսում, որոնք հաճախ կասկածելի կյանքն են վարում»,- ասում է նա և հավելում, որ գոհ է իր կյանքից, սիրում է տունն ու այգին, իսկ ամեն տեսակ բամբասանքներ պարզապես չի լսում. Կարևորը իր կյանքն է, որը ոչ ոք իր փոխարեն չի ապրելու:
Գյուղապահպանություն
Ազգագրագետ Հասմիկ Բաղրամյան բացառում է, որ գյուղաբնակ ընտանիքներում բռնություն կա, շատ չնչին բացառություններով:
«Այստեղ հակառակն է, ես ցանկանում եմ տղամարդկանց հետ խոսել, նրանք ամաչում են: Ես այդ խնդիրն ունեմ, գյուղում մեծ է հարգանքը կնոջ նկատմամբ, կինը աստվածություն է: Եթե պետք է գործնական խոսեն կնոջ հետ, դա նրանց մոտ չի ստացվում: Միջնորդ են ուղարկում, ներողություն խնդրելով: Ասում եմ գործ կա անելու, քարապատել և այլն, մարդիկ փող չեն վերցնում: Ոնց կարելի է կնոջից փող վերցնենք»,- ասում է նա և հավելում, որ այս պահին Լոռիում է և նման երևույթներ կան և նույնը Արագածոտնի մարզում է:
Նա բռնության դեպք մտաբերում է գյուղերից մեկը, որտեղ տան տղամարդը ալկոհոլի նկատմամբ սեր ունի և նրան ստիպողաբար տանում-քնեցնում ե, «խեղճին բռնանալով տանում պահում են, որ խմածություն անցին: Բռնություն իրականանցում են խմող մարդու հանդեպ: Պետք է այդ խմող, խեղճ ու կրակ տղամարդու շահերը պաշտպանել»:
Ինչ վերաբերում է գյուղական բնակավայրերում հարս ու սկեսուր հարաբերություններին, ապա ազգագրագետը նկատում է, որ հաճախ ոչ թե հարսը, այլ սկեսուրը չի ցանկանում բնակվել հարսի հետ. Նման միտում է նկատվում և գտնում է, որ դա լավ չէ:
«Այդպես կապը ներքևից է կտրվում: Իսկ գյուղում այդպես չէ, հարս ու սկեսուր լավ են իրար հետ. մեղր ու կարագ են: Հանկարծ, աստված չանի, մեր գյուղերին ու ավանդույթներին կպնեն, որովհետև դա հոյակապ պահում է մեր երկիրը`գյուղը»,- ասում է Հ. Բաղրամյանը և հավելում, որ սկեսուրի կողքին հարսը իրեն պաշտպանված է զգում, եթե աշխատում է հարսը՝ սկեսուրն է երեխաներին պահում, տան գործերով զբաղվում և եթե ամուսինը կնոջը թթու խոսք է ասում, ապա հենց սկեսուրն է հարսին պաշտպանում:
Նա գտնում է, որ տասնամյակների, տարիների միջով հայկական ընտանիքները, ի թիվս այլ ավանդույթների ու սովորույթների հայ կանայք կարողացել են պահել սերը դեպի երեխաները: Ինչ վերաբերում է Տավուշի մարզի Խաշթառակ համայնքում վերջին դեպքին, նշում է, որ այդ դեպքը անոմալիա է, և չպետք է դառնա սովորական:
«Դա մեր ազգին բնորոշ չէ»,- շեշտում է ազգագրագետ Հասմիկ Բաղրամյանը:
Հայկական բարդույթները և ոչ միայն
Հոգեբան Սամվել Խուդոյանը անդրադառանալով Վեդիի դեպքին, նշում է, որ եթե անձնային ինչ-որ խնդիր չկա, ապա հնարավոր է, որ ամուսինները խանդեն և չցանկանան, որ իրենց կանայք տղամարդու հետ շփվեն և այդ երևույթն անգամ չի փորձում ավանդականություն համարել:
Ըստ նրա, քաղաքներում, գյուղական բնակավայրերում մարդկանց մեծ մասը տղամարդ-կին աշխատանքային բարդույթներ չունի, սակայն կան գյուղեր՝ խիստ ավանդապահ են, որտեղ չի բացառվում նման երևույթներ:
Նա նաև նշում է, որ Մարտունու շրջանի գյուղերից մեկում ականատես է եղել մի երևույթի, որը կարծես թե չպետք է պահպանված լիներ`հարսը սկեսրայրի հետ չէր խոսում, հոգեբանի հարցին ի պատասխան ասել են, որ չի կարելի:
«Հիմնական գյուղական բնակավայրերում կան նման երևույթներ, քաղաքում հաղթահարվել են: Ունենք ավանդական ընտանիքներ կան, որտեղ ավանդույթները խստորեն պահպանվում են»,- ասում է հոգեբան և հավելում, որ ավանդապահությամբ որևէ մարզ կամ գյուղ հնարավոր չէ առանձնացնել, կան ավանդույթներ պահպանող ընտանքիներ և ավանդապահությունը բոլոր մարզերում էլ հնարավոր է հանդիպել:
Ավանդապահություն, թե՞ առաջընթաց. Հայկական ընտանքիներն այնուամենայնիվ այս փուլում խոցելի են, քանի որ մի կողմից ազգային բնորոշ ապրելակերպն է՝ իր դրական ու բացասական կողմերը, մյուս կողմից կնոջ, ընտանիքի, սեռերի հետ կապված նորանոր առաջարկներն ու փոփոխությունները: Կան ամուր հայկական ընտանիքներ, թեև ոչ կատարյալ. Ի՞նչը փոփոխել, և ի՞նչը չփոխել, աչք փակել, թե՞ հանրայնացնել: Կարծես թե, սատանան այնքան էլ սարսափելի չէ, ինչքան պատկերացնում են, սակայն, որ սատանա կա՝ հաստատ:
Գոհար Ստեփանյան