Վերականգնվող էներգետիկան՝ դրական և բացասական ազդեցությունների սահմանագծում

Վերջին տարիներին Հայաստանում վերականգնվող էներգետիկան, հատկապես արևային էներգիայի ոլորտ, իր տեղն է ապահովում հայրենի էներգետիկ տարածքում: Վերականգնվող էներգառեսուրսներից Փոքր ՀԷԿ-երի զարգացումը՝ իր բացասական ու դրական ազդեցությամբ, որոշակի վերաբերմունք է ձևավորել վերականգնվող էնեգետիկայի նկատմամբ: Ի՞նչ է սպասվում ՀՀ-ում հատկապես արևային էներգետիկայի ոլորտին և հույս կա՞, որ այն չի ձևավորի այնպիսի խնդիրներ՝ ինչպիսին ուներ և ունի ՓՀԷԿ-երի համակարգը. գետերում ջրի սակավություն, հարված ոռոգման ջրին և գյուղատնտեսությանը, ձկնաշխարհի վրա խիստ բացասական ազդեցություն և այլն:

Վերականգնվող էներգետիկայի առաջին դառը փորձը. թվագրություն

ՀԾԿՀ-ից տեղեկացնում են, որ 2019թ-ին արտադրվել է ընդհանուր առմամբ, 7,632,309,238 միլիարդ կՎտժ էլեկտրաէներգիա

Այդ թվում `

Հայկական ատոմակայանը ՝ 2.197800279 միլիարդ կՎտ / ժամ…… (29%)

ՋԷԿ – 3.038280024 միլիարդ կՎտ / ժամ ……… (40%)

Հիդրոէլեկտրակայաններ `2.396228935 միլիարդ կՎտ / ժամ… (31%)

Որոշակի ծավալի էլեկտրական էներգիա է արտադրվել նաև հողմային էլեկտրակայաններում:

 Հայաստանում գործել են երեք հողմային էլեկտրակայաններ (ՀոԷԿ): Արևային էներգետիկան ներկայացված է ջրատաքացուցիչներով և էլեկտրական էներգիա արտադրող ՖՎ տեղակայանքներով: Հայաստանում կառուցվել են 1640 արևային ինքնավար էներգիայի արտադրողներ ՝ 25.9 ՄՎտ ընդհանուր հզորությամբ

 Մասրիկ-1-ը

 Ի տարբերություն քամու, հողմի գեոթերմալ անգամ ջրի էներգիայի, ամենամեծ ներուժն ունի հենց արևի էնեգիան. 1մ2 հորիզոնական մակերևույթի վրա արևային էներգիայի հոսքի միջին տարեկան արժեքը կազմում է 1720 կվտժ/մ2, իսկ հանրապետության տարածքի մեկ քառորդն օժտված է  տարեկան 1850 կՎտԺ/մ2 ինտենսիվությամբ արևային էներգիայի պաշարներով):

«Արևային ֆոտովոլտային (ՖՎ) կայանի կառուցման ներդրումային ծրագրի» առաջին փուլով  Գեղարքունիքի մարզի Մասրիկ տեղանքում կառուցվում է Մասրիկ-1 արդյունաբերական մասշտաբի արևային ֆոտովոլտային կայան՝ 55 ՄՎտ պիկային հզորությամբ: Միջազգային մրցույթում հաղթել է «Ֆոտովատիո Ռենյուաբլ Վենչըս» և իսպանական «ԷֆԷսԷլ Սոլար» ընկերություններից կազմված կոնսորցիումը: Կայանի հզորությունը թույլ կտա արտադրել տարեկան 120-150 մլն կՎտ·ժամ էլեկտրաէներգիա: Այնուհետև հաջորդելու են ևս 5 կայանների կառուցումը:

ՀԾԿՀ-ն  արևային էլեկտրակայանների համար, որոնք ունեն մինչև 5 ՄՎտ (ներառյալ) տեղակայված հզորություն սահմանվել է 24,233 ՀՀ դրամ սակագին:

Բացառիկ գերակա հանրային շահ է ճանաչվել Գեղարքունիքի մարզի Մեծ Մասրիկ համայնքի և Գեղամասար խոշորացված համայնքի Փոքր Մասրիկ և Արփունք բնակավայրերի որոշ գյուղատնտեսական նշանակության 130 հա վարելահողերի նկատմամբ: Ըստ նախագծի՝ նշված տարածքները ձեռք է բերել «Էֆարվի Մասրիկ» ՓԲԸ-ն, որի վերաբերյալ պետռեգիստրում հասանելի տվյալներ չկային:

Արևը`էներգետիկ անկախությո?ւն

Փորձագետ Վիկտորյա Բուռնազյանն ասում է, որ արևային էներգետիկայի զարգացման շնորհիվ մեծանում է Հայաստանի էներգետիկ անկախությունը և նվազում է կախվածությունը ներկրվող էներգառեսուրսներից: Արևային ինքնվավար կայանների օգտագործումը նպաստում են անտառահատումների նվազմանը՝ ի հաշիվ արևի միջոցով էլեկտրաէներգիայի արտադրության, տաք ջրով ապահովման: Արևային էներգետիկան, էներգետիկ հաշվեկշում փոխարինելով ջերմաէլեկտրակականների արտադրած էլեկտրաէներգիային, նպաստում է  ջերմոցային գազերի արտանետումների կրճատմանը:

Նա նաև նշում է, որ գնահատելով արևային էներգետիկայի դրական կողմերը՝ չպետք է անտեսել ռիսկերը, որոնք կապված են  գյուղատնտեսական նշանակության հողերի օգտագործման  հետ:

 «Արևային էներգետիկայի նախագծերի համար «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման և փորձաքննության մասին» ՀՀ օրենքով նախատեսված չէ փորձաքննություն, և օրենքի փոփոխություններում անհրաժեշտ է ներառել արևային էներգետիկայի նախագծերը, որպես փորձաքննության ենթակա գործունեություն և փորձաքննության ընթացքում հաշվի առնել հնարավոր ռիսկերը»,- ասում է  Վիկտորյա Բուռնազյանը:

365-օրվա արևային էներգետիկա. Թափոններ

Ըստ Վ. Բուռնազյանի, մյուս կարևոր խնդիրն արևային էներգետիկայի առաջացրած թափոններն են: Արևային պանելի կյանքը հաշվարկված է 20-30 տարի: Այդ թափոններն իրենց մեջ պարունակում են շրջակա միջավայրի համար տոքսիկ միացություններ: Զարգացնելով արևային էներգետիկան՝ Հայաստանը պետք քայլեր ձեռնարկի թափոնների կառավարման և ուտիլիզացիայի ուղղությամբ:

Էներգետիկայի փորձագետ Էդուարդ Արզումանյանն ասում է, որ այլընտրանքային էներգետիկայի զարգացմանը զուգահեռ մարդիկ փորձ են ձեռք բերում և տեսանելի է լինում դրական կողմերի կողքին նաև թերությունները:

Նա նաև նշում է, որ խնդիր է արևային մատկոցների գործածումից հետո թափոնների հարցը և հույս է հայտնում, որ ժամանակի ընթացքում կգտնվի բացասական հետևանքների խնդիրների լուծումը:

Փորձագետը նաև հավելում է, որ արևային էներգետիկան պետք է խելացի օգտագործել. Նախ պետք է այն պահեստավորել. «Արևային էներգիայի սակագինն այսօր բարձր է, ամենաբարձրն է: Առայժմ արևային էներգետիկան թանկ հաճույք է մեզ համար, բայց այդ հաճույքն անհրաժեշություն է  հետագա տարիների համար հատկապես, երբ մենք ատոմային էլէկտրակայան չենք ունենա»:

Նա նաև նշում է, որ գազը կախված է միջազգային հարաբերությունների և կարող է 100 տարի հետո չլինել, և կարևոր է, որ Հայաստանը գնա արևային էներգետիկան զարգացնելու ուղղությամբ:

Ում է հարվածելու այլընտրանքային էներգետիկայի զարգացումը և ինչու

Էներգետիկ անվտանգության փորձագետ Վահե Դավթյան նշում է, որ այն, ինչ կատարվում է ներկայումս վերականգնվող էներգետիկայի ոլորտում, դժվար է որակել որպես զարգացում: Մի կողմից, առկա են բավականին հավակնոտ ու հեռանկարային ծրագրեր, կնքվում են համաձայնագրեր օտարերկրյա ներդրողների հետ, սակայն գործնականում ոլորտը դեռ նոր է սկսում կայանալ: Անհրաժեշտ է հստակ տարանջատել վերականգնվող էներգետիկայի սեգմենտները, քանի որ դրանք հաճախ բավականին տարբեր միտումներ են դրսևորում:

Ինչ վերաբերում է արևային և հողմային էներգետիկային, ապա ըստ Վ. Դավթյանի, այստեղ իրավիճակը ևս միանշանակ չէ, նա նշում է, որ չափազանց բարդ է զարգացնել Հայաստանում՝ ելնելով երկրի տրանսպորտային-լոգիստիկ հնարավորություններից, թեև արդեն ունենք մի քանի իրականացված ծրագրեր, որոնք, սակայն, առայժմ դեմոնստրատիվ բնույթ են կրում:

Վ. Դավթյանի խոսքով, Կառավարության ծրագրի, էներգետիկայի զարգացման ռազմավարության ու անգամ  ազգային անվտանգության ռազմավարության մակարդակով արձանագրվում է գազից կախվածության նվազման, վերականգնվող էներգետիկայի շարունակական զարգացման անհրաժեշտության ու մինչև 2022 թ. ներքին սպառման կառուցվածքում վերականգնվող ու, մասնավորապես, արևային էներգետիկայի կայանների կշիռը առնվազն 10%-ի հասցնելու մասին, մյուս կողմից՝ Երևանի՝ բնական գազով աշխատող ՋԷԿ-ի նոր բլոկի կառուցման ծրագիրը ներկայացվում է որպես լուրջ ներդրումային նախագիծ: Հակասությունն ակներև է. «Խնդիրը կայանում է նրանում, ու ներկայումս կառավարությունը չունի էներգետիկայի զարգացման հստակ ու երկարաժամկետ ռազմավարություն՝ խարսխված երկրի էներգետիկ անվտանգության հայեցակարգի վրա»:

Ինչ վերաբերում է վերականգնվող էներգետիկային զուգահեռ երկրի էներգետիկ անվտանգությանը, ապա ըստ նրա, էներգետիկ անկախությունը հրապարակախոսական սահմանում է, որն իր մեջ ավելի շատ զգացմունքային բովանդակություն է կրում, քանի գիտական:

«Դժվար է իրականում պատկերացնել էներգետիկ առումով անկախ երկիր: Եթե խոսքը գնում է ինքնաբավ էներգահամակարգի մասին, ապա Հայաստանի ու մեր պես էներգահամակարգ ունեցող երկրների համար դա ևս դժվար իրականացվող նպատակ է: Ինքնաբավ ասելով՝ մեր դեպքում պետք է հասկանալ ոչ միայն այն համակարգը, որն ի վիճակի  է ծածկել ողջ ներքին պահանջարկը, այլև իրականացնում է էլեկտրաէներգիայի արտահանման գործառույթը: Հայաստանի էներգահամակարգն ավելցուկային է՝ խարսխված կայուն արտահանման սկզբունքի վրա: Ավաղ, այս մասով մենք կաղում ենք: Մեծ հաշվով, չհաշվարկված էներգետիկ քաղաքականության արդյունքում կորցրել ենք վրացական շուկան, իրանական շուկայում էլ այժմ լուրջ մրցակցություն է սկսվել, որից մենք դեռ պետք է կարողանանք պատվով դուրս գալ: Այնպես որ երբ խոսում ենք էներգետիկ անկախության մասին, պետք է հաշվի առնենք նաև արտաքին էներգետիկ հաղորդակցությունները, Հայաստանի դեպքում՝ էլեկտրաէներգիայի արտահանման խնդիրները»,- ասում է նա և հավելում, որ արտաքին էներգատրանսպորտային հաղորդակցություններից կտրված պսևդո-անկախ էներգահամակարգը դառնում է չափազանց խոցելի ու անկայուն: Նույնիսկ գերզարգացած էներգետիկ համակարգեր ունեցող պետություններում՝ Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, ԱՄՆ-ում, Ռուսաստանում դուք երբևէ չեք տեսնի ազգային օրակարգում ներառված էներգետիկ անկախության խնդիրը:

Ատոմակայանի փակում`այլընտրանքային էներգետիկայի նպատա՞կ

Ինչ վերաբերում է  ատոմակայանի փակմանը, ապա Վահե Դավթյնաը կարծում է, որ եթե դրվի նման նպատակ, ապա երկարաժամկետ հեռանկարում տեխնիկապես հնարավոր է հասնել Ատոմայանի փակմանը՝ հատկապես հաշվի առնելով Հայաստանում արևային էներգետիկայի զարգացման հսկայական ներուժը:

«Պետք է հասկանալ, որ ի տարբերություն արևային էներգետիկայի, ատոմակայանն ապահովում է կայուն ու մշտական գեներացիա: Առհասարակ, Հայաստանի էներգետիկ զարգացման մոդելը պետք է կառուցված լինի կոնվենցիոնալ ու այլընտրանքային էներգետիկայի ներդաշնակ ու կոնվերգենտ զարգացման սկզբունքի հիման վրա: Միաժամանակ. տվյալ հարցը միանգամայն սխալ է դիտարկել զուտ կոմերցիոն տիրույթում, քանի որ ատոմակայանը Հայաստանի համար ունի ռազմավարական, ավելին ասեմ՝ աշխարհաքաղաքական նշանակություն»,- ասում է նա:

Ըստ Վ. Դավթյանի, ներկայումս Հայաստանը տարածաշրջանում «խաղաղ ատոմ» զարգացման միակ պետությունն է, ինչը բարձրացնում է մեր ռազմավարական կարգավիճակը, ու դա հաշվի չառնելը նշանակում է գնալ ազգայյին շահի դեմ: Հատկապես պետք է ուշադիր լինենք մեր շուրջ տեղի ունեցող զարգացումների նկատմամբ: Ներկայումս Իրանն ու Թուրքիան ինտենսիվորեն զարգացնում են միջուկային էներգետիկան, Ադրբեջանն իր հերթին օրակարգում է պահում սեփական ատոմակայան կառուցելու հարցը, «խաղաղ ատոմը» սկսել է զարգանալ նաև Մերձավոր Արևելքում: Այս ամենը պետք է հաշվի առնել նախքան Հայկական ԱԷԿ-ի կոնսերվացման մասին անպատասխանատու խոսակցություններ վարելը: Միաժամանակ պետք է հասկանալ, որ ատոմակայանը նաև հսկայական գիտական դպրոց է, երկրի տեխնոլոգիական զարգացման համար կարևոր նախադրյալ, ինչ, սակայն, այսօր կարծես թե անտեսվում է:

Ատոմակայանի փակման նախադրյալները

«Կառավարության ներկայացուցիչները պարբերաբար հանդիպում են ԱՄՆ պետքարտուղարության ու էներգետիկայի դեպարտամենտի ներկայացուցիչների հետ: Սակայն, ինչպես գիտենք, ամերիկյան կողմն առաջարկում է Հայաստանի գնալ մոդուլային, այսինքն՝ փոքր հզորության կայանի կառուցման ճանապարհով, ինչը, ըստ իս, անթույլատրելի է, քանի որ մոդուլային ԱԷԿ-ներն ամբողջ աշխարհում օգտագործվում են որպես ռեզերվային հզորություններ, մինչդեռ Հայաստանում ԱԷԿ-ը էներգետիկ անվտանգության հենասյունն է, որն ապահովում է երկրի էլեկտրաէներգիայի մինչև 30-35 տոկոսը: Կարծում եմ, Հայաստանի դեպքում մոդուլային կայանը նույնն է, ինչ ընդհանրապես չունենալ միջուկային էներգետիկա: Դա օր առաջ պետք է գիտակցեն իշխանությունները, հակառակ դեպքում նպաստելու են երկրի էներգետիկ ճգնաժամի հասունացմանը»,- ասում է Վահե Դավթյանը և նկատում, որ  աշխարհում էկոլոգիապես ամենաանվտանգ գեներացիան ապահովում են հենց ԱԷԿ-ները՝ բնականաբար, ճիշտ ու անվտանգ շահագործման պարագայում:

Պետական մոտեցումը վերականգնվող էներգետիկային և Ատոմակայանին

Տարածքային կառավարման և զարգացման նախարարության էներգետիկայի վարչության վերականգնվող էներգետիկայի բաժնի պետ Վիկտորյա Քեշիշյանը նշեց, որ Հայաստանն ունի թե Ատոմային, թե վերականգնվող էներգետիկայի զարգացման ռազմավարություններ:

«Երկուսն էլ միմյանց փոխլրացնող ուղղություններ են և երկուսի զարգացումն էլ այսօր շատ կարևոր է»,- ասաց նա և հավելեց, որ վերականգնվող էներգետիկան ատոմակայանին այլընտրանք չի դիտարկվում, այլ փոխլրացնում է:

Հարցին, թե ի՞նչ է լինելու այն ժամանակ, երբ Մեծամորի ատոմակայանը 2026թ-ին փակվի և նոր ատոմակայան չունենանք, պատասխանեց որ մեր ռազմավարության մեջ կան հնարավոր զարգացման սցենարներ, որևէ մեկը կիրագործվի. «Ատոմակայանի գործող բլոկը աշխատում է անվտանգ, այն կաշխատի մինչև հնարավոր մաքսիմալ ռեսուրսը սպառվի: Տարբերակներ կան: Ամեն ինչը մեր ռազմավարության մեջ ներառված է: Մեր ռազմավարության հնարավոր սխեմաներից մեկը կիրագործվի»,- ասաց նախարարության ներկայացուցիչը և հիշեցրեց, որ ատոմային էներգիան համարվում է մաքուր էներգիայի աղբյուր:

Հիշեցում. Թուրքիան տարիներ շարունակ դիմում է Եվրոմիությանը, Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալությանը՝ Մեծամորի ատոմակայանը փակելու պահանջով: Թեև ՏԿԶ նախարարությունը վերականգնվող էներգետիկան չի դիտարկում ատոմակայանին այլընտրանք, սակայն Հայաստանում ատոմային էներգետիկայի զարգացման ռազմավարություն կա, իսկ նոր ատոմակայանի ռազմավարություն՝ դեռևս չկա:

Գոհար Ստեփանյան