Ցեցային պատուհաս. Գյուղոլորտի խեղդօղակը

2010թ-ից հետո, երբ Արարատյան դաշտում ի հայտ եկավ լոլիկի ցեց կոչվող վնասատուն, նրա դեմ պայքարի միջոցառումները տեղային բնույթ ունեին, իսկ գյուղատնտեսության նախարարության կողմից մեծ հետաքրքրություն չկար. միայն ցուցումներ էին տալիս ու հորդոր-թերթիկներ հրապարակում:  Տարեցտարի լոլիկի ցեցը տարածվեց, որի ընթացքում նախարարությունը փորձեց ինչ-որ քայլեր ձեռնարկել, սակայն այս տարի արդեն լոլիկի ցեցը ոչ միայն Արարատյան դաշտում է տարածված, նաև Կոտայքի, Արագածոտնի, Տավուշի մարզերում և մեծ վնաս է հասցնում լոլիկի մշակությանը:

Հիշեցնենք, որ լոլիկի ցեցի հայրենիքը Հարավային Ամերիկան է: 2006 թ-ին լոլիկի ցեցը հայտնաբերվել է Իսպանիայում, որտեղից այն շատ արագ տարածվել է ամբողջ Եվրոպայում և Ռուսաստանում: Ցեցն առավել վնաս հասցնում է լոլիկին և կարտոֆիլին ինչպես բաց գրունտում, այնպես էլ ջերմատներում: Ի դեպ, մեկ տարբերակ էլ կա, թե որտեղից ի վերջո հայտնվեց մորմազգիների ցեցը Հայաստանում. սերմերի միջոցով:

Մարինեն բնակվում է  Կոտայքի մարզի Արամուս գյուղում: Լոլիկի ցեցն այս տարի նրա բանջարանոցում անվնաս լոլիկ ուղղակի չի թողել:

«Կոմունիստի ժամանակ սպիտակ թիթեռ կար, վնաս չէր տալիս, նստում էր լոբու, վարունգի թփերին, թփերը կռկվում էին ու չորանում: Էն ժամանակ կոլխոզ էր, էլի չէին կարողանում դեմն առնել. սոսնձի թղթեր էին կախում դաշտերում, որ թիթեռը կպնի ու ոչնչանա, բայց միևնույնն է թիթեռը չէր վերանում: Էս թիթեռը հիմնականում լինում էր ջերմոցներում: Սովետը քանդվեց, ջերմոցները վերացան, էդ թիթեռն էլ վերացավ»,- ասում է նա և հավելում, որ այժմ էլ կա թիթեռ: Ենթադրում է՝ նույն թիթեռից է, քանի որ նման են, բոլորին էլ թիթեռ են ասում, մտնում է լոլիկի մեջ ու պտուղը նեխում է, այդ պրոցեսն Արամուսում համատարած է:

Ըստ նրա, մինչև անցած տարի էդ թիթեռը Արամուսում չկա: Այս տարի գյուղում ջերմոցներն ավելացել են ու նա ենթադրում է, որ թիթեռի «մեղավորը» ջերմոցներն են:

«Մեր լոլիկի վիճան ահավոր է, որդնում է, մարդիկ հավաքում են  բերքը ու մնում շիվարրած: Իմ լոլիկի 20 տոկոսն էլ մաքուր չի. Էդ թիթեռից պրծում չկա: Մյուս տարի էլ լոլիկ չեմ մշակելու, լրիվ թափում եմ: Էլ չեմ էլ սրսկում: Հարևանս մի քիչ բերք ունի, էն էլ 4 օրը մեկ սրսկում է, որ պահի, բայց էլի որդնած է բերքը»,- ասում է  Մարինեն:

Ըստ նրա, այժմ լոլիկ գնում են, սակայն արկղերի մեջ էլ է որդնած լոլիկ հանդիպում, փորձում է  արդարացնել ֆերմերներին՝ ինչ անեն, բերք են աճեցրել, հո չեն թափելու:

Գտնում է, որ գյուղմասնգետները պետք է խելք խելքի տան մի բան մտածեն, որ մարդիկ կարողանան լոլիկ աճեցնել:

Լոլիկի աճեցումը ևս թանկ է նստել Արարատի մարզի Մրգավետ գյուղի բնակիչ Հովհանեսի վրա, այս տարի նա երկու ջերմոց լոլիկ է մշակել, սակայն ցեցի դեմ արդյունավետ չի էլ կարողացել պայքարել: Այժմ մտածում է լոլիկի տունկերը քաղել-թափել:

«Մայիսից սկսել եմ բերքը կամաց-կամաց հավաքել, արդեն ցեցը կար: Պիտի լոլիկը սրսկեմ, որ չսրսկեմ՝ չեմ կարող պահել: Սրսկում եմ, 3-4 օր հետո բերքը հավաքում, եթե շուտ հավաքեմ՝ լոլիկները թունավորված կլինեն, բայց սրսկելն էլ չի օգնում»,- ասում է  Հովհաննեսը և հավելում, որ ոչ միայն ցեցի դեմ են պայքարում, նաև որդի, թիթեռի, լոլիկի  8 արկղից պարտադիր մեկ արկղը ցեցոտված է լինում:

Նրա դիտարկմամբ, տարեցտարի ցեցն ավելանում է, սրսկես-չսրսկես՝ միևնույնն է, ցեցն անգամ «քալայի» մեջ է մտնում:

«Հիմա բերքս նստել է, երևի նույն տեղում եմ լոլիկը մշակում, հաջորդ տարի չեմ անելու: Եթե ցեցը չուտեր, դեռ մի ամիս էլ բերք պիտի քաղեի: Դեռ այս տարի գները լավ էր, բայց թույներին փող ենք տալիս, սերմին, թաղարներին, ցելոֆանե ծածկին, լարերին, պարարտացնում ենք, էլ չասեմ»,- ասում է  նա:

Հովհաննես նաև նշում է, որ լոլիկը 80-150 դրամով է իրացրել, սակայն «եթե նայենք մշակությանը՝ 150 դրամն էլ է քիչ»:

Իսկ թե ինչպես և երբ է լոլիկի ցեցը թափանցել մեր երկիր՝ Գյուղատնտեսության փորձագետ, գյուղատնտեսության նախկին փոխնախարար  Գառնիկ Պետորսյանն իր դիտարկումներն ունի:

Նա նշում է, որ ամենայն հավանականությամբ, ցեցը Հայաստան է թափանցել Թուրքիայից ներկրվող լոլիկների հետ. վարակման առաջին օջախներն ի հայտ են եկել Արարատյան դաշտում, սակայն այսօր արդեն տարածվածությունն ավելացել է:

Նա նաև նշում է, որ նախարարությունը փորձնական աշխատանք են իրականացել լոլիկի ցեցի դեմ և խորհուրդ է տրվել ֆերմերներին, թե ինչպես վարվել, որ հնարավորինս լոլիկի բերքը զերծ մնա վնասատուից:

Նա նաև նշում է, որ Արարատի մարզի Ոսկետափ և Արմավիրի մարզի Ակնալիճ համայնքներում, 10 հեկտար տարածքի վրա, իրականացվել են ցեցի դեմ փորձնական պայքար, որը հետագայում ցուցվել է ֆերմերներին:

«Երկու համայնքում, 10 հեկտար տարածքի վրա իրականացվել ցեցի դեմ պայքարի ծրագիր, տեղադրվել են ցեցի երեք հատ ֆերոմոնային թակարդներ»,- ասում է Պետորսյանը և հավելում, որ կան տարբեր մեթոդներ ցեցի տարածումը թույլ չտալու համար:

Նա նաև նշում է, որ վնասատուի դեմ պայքարը պետք է իրականացվի ոչ թե այն ժամանակ, երբ արդեն ցեցը տարածվում է, այլ նախապես`կանխելով ցեցի ի հայտ գալը:

Գյուղփորձագետը նաև կարևորում է համատեղ պայքարի միջոցառումների կազմակերպումը, որն առավել արդյունավետ կլինի, քան առանձին-առանձին պայքարը:

ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարությունից տեղեկացնում են, որ Հայաստանում լոլիկի հարավամերիկյան ցեցն առաջին անգամ հայտնաբերվել է 2012 թվականին Արարատի մարզի Դարակերտ և Ղուկասավան համայնքներում։

Նշում են նաև, որ ցեցի դեմ գոյություն ունեն պայքարի տարբեր եղանականեր` քիմիական նաև ֆերոմոնային թակարդների օգտագործումը, որը լայն կիրառում է գտել և այս տարի կառավարությունը որոշել է, որ երկրում կատարվելու է ֆերոմոնային թակարդների օգնությամբ մոնիթորինգ և  ըստ այդմ, գյուղատնտեսները կկարողանան ճշգրիտ հաշվարկել քիմիական պայքարի կազմակերպումը լոլիկի հարավամաերիկյան ցեց վնասատուի դեմ:

Նախարարությունցի նաև փոխանցում են, որ 2018 թ.-ին լոլիկի հարավամերիկյան ցեց վնասատուն մեծ վնաս է հասցրել լոլիկի ցանքատարածություններին և միայն ֆերոմոնային թակարդների միջոցով կատարված դիտարկումներով հնարավոր է սահմանել վնասատուի դեմ պայքարի ստույգ ժամկետները:

Վիճակագրույթունը փաստում է, որ լոլիկի արտահանումը 2018 թվականին կազմել է 36165.58717 տոննա, իսկ ներմուծումը` 2594.905 տոննա: 2019 թվականին արտահանումը կազմել է 24776.58169 տոննա, իսկ ներմուծումը` 3769.904 տոննա:

Թեև ժամանակ առ ժամանակ գյուղատնետսության նախարարությունը հորդորում է ֆերմերներին, թե ինչպես իրականանցնել արգրոմշակություն, որպեսզի հնարավորինս խուսափել լոլիկի ցեցի տարածումից, սակայն այդ հորդորները մեծամասամբ տեղ չեն հասնում, քանի որ գյուղական համայնքներում չկան այն մասնագետները՝ գյուղատնտեսները, որոնք կօգնեն թե խորհուրդներով, թե գործնականում ֆերմերներին, ճիշտ պայքար իրականանցնելու գործում: Այս օղակը՝ գյուղատնտեսը, բացակայում է գյուղական համայնքների հաստիքացուցակներից : Այդ է պատճառը, որ չունենալով մասնագետ–խորհրդատու, յուրաքանչյուր ֆերմեր հույսը դնում է իր, թունաքիմիկատների խանութի աշխատակցի, որը հիմնականում մասնագետ չէ և եղանակի վրա:

Գոհար Ստեփանյան