Սահմանապահ գյուղերի ապրելու բանաձը աշխատանքն է ու հայրենի եզերքը

Սեպտեմբերի 27-ից հետո, երբ Ադրբեջանը Թուրքիայի աջակցությամբ հարձակվեց Արցախի վրա, ՀՀ սահմաններին զգոնությունը էլ ավելի բարձրացվեց: Զարմանալի է, այն, ինչպես պնդում են Տավուշի մարզի սահմանամերձ գյուղերի բնակիչները, պատերազմական օրերին, սահմանը խաղաղ է եղել: Բերդի բնակիչներից մեկը կատակեց, երբ երկար ժամանակ ադրբեջանցիները չեն կրակում, զարմանում են, հո բան չի պատահել:

Ինչպես են ապրում, ինչ սպասում ունեն Տավուշի սահմանամերձ գյուղերի բնակիչները, ինչպես փակել պատերազմի դուռը և բացել խաղաղությունը՝ սահմանին ապրողների բանաձևը աշխատանքն է ու հայրենի եզերքը:

Քայլում ենք Տավուշի Բերդավան համայնքի գյուղամիջյան ճանապարհով դեպի Բերդավանի ամրոց, արդեն երեկո է, մարդիկ ոչխարներին ու կովերին հանդից տուն են բերում: Տիկին Անահիտին հանդիպեցինք գյուղամիջյան ճանապարհին, ոչխարներին էր տուն բերում. Սպիտակ, շագանակագույն, պտերով՝ մեծ ու փոքր տուն էին վերադառնում:

Բերդավանից ադրբեջանական սահմանը հեռու չէ, իսկ Բերդավանի բերդից, որտեղ հայկական դրոշն է, ադրբեջանական գյուղներն են երևում:

Անահիտը նշեց,  որ պատերազմի օրերին իրենք թեև վախեցած էին, սակայն ոչ մի տեղ չէին գնացել, երեխաներին ուղարկել էին հարազատների մոտ, իսկ գյուղի հիմնական մասը տեղում էր մնացել:

«Իհարկե, զգուշանում ենք, սահման է, սակայն այստեղ է մեր տունը, ուր գնանք ապրենք: Ուր պիտի գնամ իմ հողն ու ջուրն էստեղ է, իմ տունն է էստեղ: Ապրում ենք էլի, իհարկե միշտ զգույշ ենք, բայց ինչ անենք, սա էլ մեր կյանքն է»,- ասում է  նա և հավելում, որ ոչխարներին ու կովերին տանում են գյուղի ավելի ապահով հանդամասերը, իսկ տարածքներ կան, որոնք ընկած են դեպի ադրբեջանական սահմանի մոտ, այդ կողմերը չեն գնում. չի բացառվում, որ կկրակեն:

Բերդավանում է  ապրում նաև Էրիկ Հախվերդյանը, նա գյուղում հյուրատուն է  կառուցել, որոշել է զբաղվել այս բիզնեսով, բազմաթիվ դասընթացների է մասնակցել, վերանորոգել է տունը և այգին. Այգում բանանի, հոնի, ձիթենու ծառեր կան:

«Տեղացիներս ադրբեջանցիների կրակոցներին տենց ուշադրությոսւն չենք դարձնում, մենք այստեղ ենք ապրում ենք, և այդ կրակոցները մեզ համար սովորական են: Այստեղ կրակոցներ վերջին անգամ եղել է 2015թ-ին, դրանից հետո չի եղել: Մեր գյուղի միջով է անցնում Երևան Թբիլիսի մայրուղին, դա ևս նշանակություն ունի»,- ասում է  նա և հավելում, որ ադրբեջանական մոտիկ սահմանը խոչընդոտ չէ ապրելու և աշխատելու համար, իր առաջարկած բիզնես ընտանեկան է, որը նաև զբոսաշրջային ուղիներ է ենթադրում:

Էրիկը նաև փնտրել է գյուղի խոհարարական հին բաղադրատոմսերը, որը նաև լրացուցիչ համ ու հոտ կհաղորդի հյուրատանը, օրինակ հոնի ապուրը, որի մասին, ըստ Էրիկի, Երևանում էլ չգիտեն: Եվ իհարկե ամենինչ աճող այգին է  գրավելու ընտանեկան հանգստի սիրահարներին, Բերդավանի բերդը, Մշկավանքը, բերդավանյան բաղադրատոմսերը:

Խոսում է նաև վերջերս Բերդավան գյուղում հայտնված ադրբեջանցու մասին, որ գիշերով էր եկել գյուղ, պատմում է, որ տարեց տղամարդ է եղել, խանութից հաց է ցանկացել գնել, ռուսերենով է դիմել: Խանութի աշխատակիցները զգաստացել են և դիմել ուր որ հարկն է: Ենթադրում են, որ տղամարդը մոլորվել էր:

Նա գտնում է, որ անգամ ոչխարներին ադրբեջանական կողմ տանելն անվտանգ է, բայց գյուղի բնակիչներիը տանում են հիմնականում Վրաստանի կողմ՝ ապահովության համար:

Մանվել Ալավերդյանն ապրում է սահմանամերձ Ոսկեպարում, հիշում է, որ սեպտեմբերյան պատերազմի ժամանակ սահմանին հանգիստ է եղել, գուցե մեկ-երկու կրակոց, ոչ ավելին:

Նաև նշում է, որ այդ ընթացքում ոչ ոք գյուղից հեռանալու մասին չի էլ մտածել, անգամ դրսում բնակվող ոսկեպարցիներն են զանգահարել, հարցրել ինչի կարիք կա, ինչով օգնեն, կան ոսկեպարցիներ, որ պատերազմի օրերին հետ են եկել Ռուսաստանից:

«Ամենք իրենց ներքին վախով ապրում են, չարտահայտելով, բայց ներքին վախ բոլորիս մոտ էլ կա, որ մեզ մոտ էլ կարող է նման բան լինի»,- ասում է  նա և հավելում, որ անհրաժեշտություն լինի միայն երեխաներին ապահովության համար դուրս կհանեն գյուղից, իսկ ընդհանրապես գյուղից հեռանալու դեպքում հակված է Ռուսաստան գնալ «եթե Ոսկեպար չեմ ապրելու միևնույնն է որտեղ եմ ապրելու Երևան, թե Վլադիկակազ»:

Մանվելի տունը գտնվում է  սահմանից 700 մետր հեռավորության վրա, 2014թ-ի օգոստոսին  82 մմ ականանետով խփել են տանից ոչ հեռու,  անասուններն են վնասվել, մեքենան, մարդկանց ոչինչ չի եղել, միայն ֆինանսական:

Ասում է նաև, որ սահմանը փշալարով փակած է, եթե պատահմամբ կով է հայտնվում սահմանին մոտ կամ անցնում սահմանը դիքապահները հետ են բերում:

Ոսկեպարից ոչ հեռու գտնվում է այն գյուղը, որը ժամանակին ադրբեջանցիներ են բնակվել, նշում է, որ միշտ էլ խաղաղ չեն ապրել, հողի, կենդանիների հետ կապված միշտ էլ վեճեր ու ծեծկռտուք է եղել: Նաև վստահ է, որ ադրբեջանցիները չեն գա ապրեն իրենց հարևանությամբ, գուցե զորք բերեն՝ ասելով, որ տարածքն իրենցն է, բայց ոսկեպարցիները համաձյան չեն ադրբեջանցիների հետ կողք-կողքի ապրել:

Նաև կատակում է, որ իրենց պապերը ադրբեջանցիներին որպես թուրք են ընկալել՝  դրա բոլոր հետևանքներով:

Բերդից, հարակից Տավուշ համայնքից ցույց են տալիս այն վայրը՝ համայնքներին կից, որտեղ հուլիսյան դեպքերի ժամանակ ընկել է թշնամու արկը՝ խաղողի այգու և գերեզմանատան տարածքում, հեռվից երևում էին սև երկու խոռոչ. Պատերազմն այստեղ թիկունքից ներկա է: Արկի հարվածելու պահը պատահմամբ նկարահանել է տավուշցի մի երիտասարդ. կադրերից լսելի է արկի սուլոցը և պայթյունի ձայները:

Թեև անհանգիստ սահմանին Բերդ  սահմանպահ քաղաքի բնակիչ Դավիթը հյուրատուն է  կառուցում, հույս ունի, որ հյուրատունը կաշխատի և եկամուտ կբերի, արդեն քաղաքում նման օրինակ կա:

Նա նաև նշում է, որ նախատեսել էին հյուրատան վրա աշխատել, երբ քովիդը խանգարեց, երբ ցանկանում էին շունչ քաշել՝ հուլիսյան դեպքերը գլուխ բարձրացրեցին, երբ արդեն տեղաշարժ կար՝ պատերազմ սկսեց Արցախում:.

Դավիթը թևաթափ չի եղել, շարունակում են աշխատել հյուրատան շինարարական աշխատանքների վրա:

«Մեր տարածաշրջանում սեպտեմբերի 27-ից սահմանին լուրջ դեպք չի եղել, ներդրումներ ենք անում, մենք մեր ամրոցում ենք և մենք ապահով ենք»,- ասում է  նա և հավելում, որ  2013թ-ից  տարբեր ծրագրերի մեջ է, դեպի Բերդ և տարաշածրջանի գյուղեր այցելուների հոսք կա, նաև աճի միտում:

Հաղորդում է, որ Բերդում էլի հյուրատուն կա, որն այժմ ընդլայնել են եկամուտների հաշվին և գտնում է, որ թեև սահմանապահ, սակայն նման բիզնեսը տարածքում զարգանում է՝ նաև նկատի ունենալով, որ տարածքում է գտնվում Ցլիկ Ամրամի հայտնի ամրոցը:

Հանրային իրազեկման և մոնիտորինգի կենտրոն ՀԿ-ի նախագահ Մարի Չաքրյանը խոսելով Տավուշի մարզի սահմանամերձ համայնքներում կյանքի աշխուժացման և զբոսաշրջության զարգացման շուրջ, նշում է, որ այս տարածքները պահանջված զբոսաշրջային ուղղություններ չեն, սակայն այս տարրածքները հարուստ են պատմամշակութային ժառանգությամբ, անկրկնելի բնապատկերներով, անտառների մեջ կորած հուշարձաններով և, ի վերջո, միայն տարածքին բնորոշ ուտեստներով, որն էլ առաջարկվում է այցելուներին:

«Սահմամամերձ գոտում ապրող մարդիկ բարոյական աջակցության կարիք ունեն: Մարդիկ բարիք են ստեղծում. Գինի, մեղր, քաղցրեղեն, մի խոսքով էկո-սնունդ և մենք էլ քարտեզագրում ենք այդ ամենը՝ տարածքի ճանաչողությունը բարձրացնելու և այցելուների հոգսը թեթևացնելու համար»,- ասում է  նա և հավելում, որ Տավուշի սահմանամերձ համայնքների տեսարժան վայերերը, հյուրատները, քարտեզագրվել են, որը ևս զբոսաշրջիկների, պարզապես ընտանեկան հանգիստ փնտրողների համար բանալի է:

Իհարկե, Մ. Չաքրյանը չի մոռանում անվտանգության մասին, սակայն շեշտում է, որ պետք է աջակցել սահմանամերձ համայնքների բնակչությանը, որպեսզի նրանք մնան համայնքում, զարգացնեն, ինչու չէ նաև զբոսաշրջության օգնությամբ, որի համար բոլոր պայմանները կան:

Նա նաև նշում է, որ տարածքի շատ պատմամշակութային հուշարձանների վերաբերյալ շատ սուղ տեղեկություններ կան և ոչ այնքան հստակ լուսանկարներ, իսկ Տավուշի անտառներում քիչ չեն եզակի կառույցները, որնոք ևս ճանաչելիության խնդիր ունեն:

«Մշակութային կյանքի աշխուժությունը, զբոսաշրջության զարգացումը ևս նպաստում են սահմանամերձ համայնքների զարգացմանը, հատկապես, որ այցելուների կողմից պահանջարկ կա. Հյուրատներից մեկը դեռ նոր բացված արդեն պատվեր էր գրանցել: Պահանջարկը կա, պետք է աշխատենք, որ պահանջարկն ավելանա: Այսպիսով, կնպաստենք նաև սահմանների ամրացմանը»,- ասում է  Հանրային իրազեկման և մոնիտորինգի կենտրոն ՀԿ-ի ղեկավարը:

Նշենք, որ կառավարությունը հատուկ ուշադրություն է դարձել սահմանամերձ բնակավայրերի բնակիչներին՝ տարբեր ծրագրեր իրականացնելով: Կառավարությունը փոխհատուցում է ոռոգման ջրի, խմելու ջրի, հոսանքի, գազի, գույքահարկի վարձավճարներ: Համայնքներում իրականացվում են մանկապարտեզների, դպրոցների, ճանապարհների վերանորոգում, կառուցվել և կառուցվում են ապաստաններ, ապաստաններ են կառուևցվել նաև դպրոցներում, մանկապարտեզներում: