Խորհրդային տարիներին գործող աշխատանքային օրենսգիրքը, արհմիությունները`ի դեմս պետության, պաշտպանում էին աշխատողների շահերը: Թեև արհմիությունները մեծ խնդիրներ չէին լուծում, հիմնականում հանգստի, առողջարանների և նման անմեղ հարցեր, սակայն կառույցը գործում էր և աշխատողները կարող էին անհրաժեշտության դեպքում դիմել:
Ինչ եղավ Խորհրդային միության փլուզումից հետո: Նախկին արհմիություններն արդեն չէին կարող գործել այնպես, ինչպես նախկինում. Ֆինանսավորում չկար. Ոլորտը ոչ միայն քայքայվեց, նաև շատ օբյեկտներ պարզապես փոշիացվեցին:
Այժմ շատ գործարաններում, այլ հաստատություններում արհմիություններ պարզապես չկան, դրա փոխարեն գործում է առողջապահական և աշխատանքային տեսչությունը, ՄԻՊ-ը, դատարանները, որոնց միջոցով հնարավոր է լուծել աշխատողների իրավունքների որտնահարման հարցերը:
Ալինան աշխատում է Արարատի մարզի սուպերմարկետներից մեկում, բաժիններից մեկի աշխատակցուհին է: Աշխատում է արդեն 6 տարի`առավոտյան 8:30-ից մինչև գիշերվա 12-ը՝ մեկ օր աշխատանքային, մեկ օր հանգիստ ռեժիմով: 2018թ-ից հետո կարգը փոխվել է. այժմ աշխատում են 8:30-ից մինչև 16:00-ը, հաջորդ օրը՝ ժամը 16:00-ից մինչև գիշերվա 12-ը, առանց հանգստյան օրվա:
«Հիմա մտածում եմ, որ տարբերկն էր հարմար ինձ համար, երևի նախկինը: Մեկ օր աշխատում էինք, մեկ օրը տանն էինք, էլի ինչ-որ բան կարողանում էինք անել: Հանգստանում էինք կամ հարսանիք էինք գնում. երևի ավելի հարմար էր: Իսկ հիմա ամեն օր ութ ժամ աշխատում ենք՝ առանց հանգստյան օրվա»,- ասում է նա և հավելում, որ կարող են գնալ մեկ օրյա կամ մեկ շաբաթյա հանգստի՝ աշխատողի հաշվին և իհարկե պետք է մյուս աշխատողները համաձայնեն, նրանց հարմար լինի և ի վերջո փոխարինող գտնեն, որը հիմնականում մյուս բաժինների աղջիկներն են «ձեռքի հետ» անում:
Ալինան ասում է, որ արդեն 6 տարի է գրեթե առանց հանգստի աշխատում է, այլ տարբերակ չկա, աշխատանք է պետք, նաև շեշտում է, որ նման ռեժիմով աշխատում են արդեն 2 տարի և ոչ ոք իրենց կարծիքը չի հարցրել, պարզապես մի օր հավաքել է տնօրինությունը և հրահանգել՝ այսուհետ 8-ժամյա աշխատանք, և հետո ինչպես պարզվել է՝ առանց հանգստյան օրվա:
Ստացվում է, որ Ալինան աշխատում է շաբաթը 56 ժամ, այն դեպքում, երբ աշխատանքային թույլատրելի շաբաթական ժամաքանակը 48 ժամ է:
Ինչ վերաբերում է վարձատրությանը, ապա Ալինան 6 տարի առաջ, երբ նոր էր սուպերմարկետում աշխատում մեկ օրվա համար վճարել են 2000 դրամ, իսկ այժմ 2500 դրամ է վաստակում, գտնում է, որ քիչ է, բայց աշխատանքի ընտրությունը մեծ չէ, հատկապես մարզում: Նա դժգոհում է, որ շուտ է հոգնում, ոտքերը հաճախ են ցավում, բայց այլ ելք չունի, պետք է աշխատի:
«Ժամը մեկից մինչև 2-ը ընդմիջման ժամ է, սակայն 15 րոպե հազիվ ենք ընդմիջում անում, խանութում անընդհատ գնորդներ կան, մի կտոր հաց ենք ուտում ոտքի վրա»,- ասում է Ալինան և որպես դրական կողմ նշում է, որ սնունդը տրամադրում է սուպերմարկետը և գիշերվա հերթափոխի ժամանակ տնօրինությունը տաքսիով աղջիկներին ուղարկում է տուն: Ի դեպ, Ալինան նաև բարձրագույն կրթություն ունի:
Նարինեն ևս Արարատի մարզում է բնակվում, նա ևս բարձրագույն կրթություն ունի, սակայն չի կարողանում աշխատանք գտնել, մի քանի տարի առաջ աշխատել է, չի ցանկանում ասել, թե որտեղ, սակայն «ծանոթով» է տեղավորվել, իսկ հիմա ոչ ծանոթը, ոչ կրթությունը չեն օգնում:
Նարինեն փորձել է աշխատանքի ընդունվել սուպերմարկետում որպես մուտքագրող, հրավիրել են փորձնական աշխատանքի, ասել են, որ երկու հերթով պետք է աշխատել, նախ առավոտյան 8-30-ից մինչև 4-30-ը, հաջորդ օրը 4-ից մինչև 12 -ը:
«Սուպերմակերտում ինձ ասացին, որ գիշերը տուն չեն ուղարկելու, պետք է իմ միջոցներով տուն հասնեմ գիշերը, ընդմիջումը իմ վրա էր և հանգստյան օր չկար»,- ասում է նա և հավելում, որ մեկ այլ սուպերմարկետում էլ դարձյալ որպես մուտքագրող աշխատելու համար վճարում էին 70 հազար դրամ, թեև հայտարարության մեջ նշված էր 120 հազար դրամ:
Այստեղ առավոտյան 9-ից մինչև 7-ը պետք է աշխատեր, կիրակի հանգիստ, իսկ թե երբ էր 70 հազար աշխատավարձը դառնալու 120 հազար դրամ՝ Նարինեն կարծում է երբեք, քանի որ դա կախված էր տնօրինության ցանկությունից:
Նա նաև պատմում է, որ ընկերուհին գրախանութում մեկ օր փորձնական աշխատել է, առավոտյան 9-ից երեկոյան 8-ը, ասել են, որ ընդմիջում չկա, 5 րոպե ոտքի վրա կարող են մի բան ուտել, հանգստյան օր չկա, նստելու իրավունք չկա, օրը 3000 դրամ:
«Ինքնասիրությունս թույլ չի տալիս առաջարկվող տեղերից մեկում աշխատել: Վաճառողուհիներին վերաբերում են ինչպես չգիտեմ՝ 3-րդ տեսակի մարդու, իհարկե բոլոր տեղերում էլ աշխատողներ կան, բայց մարդիկ ստիպված են աշխատում, այլ ճար չունեն: Ամուսինս աշխատում է և ես կարող էի հրաժարվել այդ աշխատանքներից, սակայն շատ-շատերին օրական այդ 2500 կամ 3000 դրամ օդի ջրի պես պետք է»,-ասում է նա և զարմանում, թե ինչպես կարող է այս ոլորտը այս վիճակում լինել, ոչ ոք չի զբաղվում վաճառողուհիների իրավունքներով, բողոքի դեպքում էլ հեռացնում են աշխատանքից:
Փաստաբան Տիրուհի Նազարեթյանը նշում է, որ այս իրավիճակը աշխատանքային օրենսգրքի կոպտագույն խախտում է. շաբաթվա 7 օրից մեկ օրը պարատադիր պետք է աշխատողի համար լինի ազատ, աշխատանքային օրենսգրքի պահանջն է. աշխատանքային շաբաթվա առավելագույն տևողությունը 48 ժամ է 6 օրվա ընթացքում,:
«Տեսնում ենք, որ վաճառուհիներն աշխատում են 48 ժամից ավելի և չունեն հանգստյան օր, սա գլխավոր խնդիրն է: Մասնավոր հատվածում սա տարածված որևույթ է, պետական հատվածում՝ ոչ»,-ասում է նա և հավելում, որ չկանգնող արտադրություն է, որ պետք է հերթափոխային աշխատանք ապահովվի:
Ըստ նրա, գործատուն տնտեսում է և դա է պատճառը, որ նրանք աշխատանքային օրենսգրքի պահանջները բացահայտորեն խախտում են, որը կարող է հանգեցնել աշխատակիցների առողջական, սոցիալական խնդիրներ:
Փաստաբանը նաև մատնանշում է ոլորտում հիմնական խնդիրներից մեկը՝ աշխատանքային պայմանագրերը. Գործատուն հատկապես մասնավոր հատվածում կնքում է ծառայությունների մատուցման քաղաքացիաիրավական պայմանագիր, սակայն աշխատողի վրա դնում են աշխատանքային պայմանագրից բխող պարտավորոթյուններ:
Ըստ նրա, անգամ բանկային համակարգում է նկատվում այդ երևույթը:
Փաստաբանը տեղեկացնում է, որ աշխատանքային պայմանագրի և ծառայությունների մատուցման պայմանագրի միջև տարբերություններ կան. վերջինիս դեպքում տնտեսվարողը աշխատողին չի վճարում արձակուրդային, անաշխատունակության, հղիության և այլ վճարներ, որոնք նախատեսված են աշխատանքային պայմանագրով:
«Ծառայության մատուցման պայմանագրերի դեպքում մենք չունենք աշխատանքային հարաբերություն, գործուղումներ, հղիություն, ծննդաբերության արձակուրդ չի վճարվում, վերջնահաշվարկ. այն ամբողջ իրավունքները աշխատակիցն ունենում է այն դեպքում, երբ կնքվում է աշխատանքային պայմանագիր»,-ասում է Տիրուհի Նազարեթյանը և հավելում, որ ապօրինությունները կկանխվեն, երբ աշխատողը տնտեսվարողի հետ կնքի աշխատանքային պայմանագիր:
Փաստաբանը նաև նշում է, որ աշխատանքային իրավունքների խախտումների դեպքում աշխատողը դիմում է արհմիություն, որն էլ դիմում է աշխատանքի և առողջապահական տեսչական մարմին: Նա նաև հիշեցնում է, որ աշխատանքային տեսչությունը տարիներ առաջ լուծարվել է՝ փոխարենը ստեղծվել է առողջապահության և աշխատանքային տեսչություն, որը չունի տուգանելու, վերահսկելու գործառույթ: Աշխատողի բողոքի դեպքում են ընթացք տալիս խնդրին, իսկ բողոքներ հիմնականում չեն լինում, բողոքներ պետք է լինեն, որպեսզի գործին ընթացք տրվի:
Նա նաև հայտնեց, որ նախատեսվում է 2021թ-ի հուլիսին Աշխատանքի և առողջապահության տեսչությանը տալ վերահսկողական գործառույթ, որի դեպքում, փաստաբանը համոզված է, որ տնտեսվարող-աշխատող հարաբերութունների ոլորտում փոփոխություններ կլինեն:
ԱԺ Առողջապահության և սոցիալական հացերի հանձնաժողովի փոխնախագահ Հերիքնազ Տիգրանյանը ոլորտի խնդիրների շրջանակում առանձնացնում է օբյեկտիվ և սյուբկետվիվ պատճառներ. օբյեկտիվ պատճառներից է աշխատաշուկայում աշխտատեղերի և աշխատուժի անհամապատասխանությունը:
Ըստ նրա, աշխատողը զբաղվածության խնդիր ունի և գործատուն հաճախ օրենքին հակասող, աշխատողի իրավունքի խախտումներով է աշխատանք առաջարկում և գիտի, որ աշխատակիցը չի դժգոհի աշխատանքային պայմաններից, վախենալով կորցնել աշխատանքը;
«Աշխատատեղը և աշխատանքի իրավունքը այսօր շատ փխրուն և հեշտ խախտվող իրավունքներից է առաջին հերթին այն պատճառով, որ աշխատողները կառչում են աշխատատեղից և գործատուն գիտի, որ չկա իր նկատմամբ պետական հսկողություն»,-ասում է Հ. Տիգրանյանը և հավելում, որ չկան արհիմություններ, իրականում կան, սակայն գործառութային առումով չունեն ազդեցություն:
Տիգրանյանը նաև հաղորդում է, որ առևտրի, սպասարկման ոլորտներում հաճախ է աշխատաժամանակը գերազանցում թույլատրելի շեմը. Կա օրենքով սահմանված և ժամաքանակ, և լրացուցիչ վճար, որը սակայն մնում է անհետևանք, նաև աշախտողի լռելյայն համաձայնությամբ:
Նա նաև շեշտում է, որ աշխատողները իրենց խախտված աշխատանքային իրավունքների մասին հիմնականում բարձրաձյնում են գործատուի հետ պայմանագիրը խզելուց հետո:
«Պետք է լծակներ տրվեն արհմիություններին»,-շեշտում է Հերիքնազ Տիգարնյանը և հիշեցնում, որ 2019թ-ի դեկտեմբերին օրենքում փոփոխություն է արվել և վերահսկողական գործառույթներ են տրվել տեսչական մարմնին, որը կսկսի գործել 2021թ-ի հուլիսի մեկից:
«Հաջորդ տարվանից մենք կունենանք ամբողջ ծավալով այդ ոլորտում աշխատող մարմին: Տեսչական մարմինը նաև պարտավոր է հրապարակել իր ստուգումների պլանը, իսկ բողոքների դեպքում կլինեն վարույթներ»,-տեղեկացնում է ԱԺ Առողջապահության և սոցիալական հացերի հանձնաժողովի փոխնախագահը:
Առողջապահական և աշխատանքային տեսչական մարմնից տեղեկացնում են, որ հուլիս ամսից ստացել են 60 դիմում-բողոք, որոնց գերակշիռ մասի դեպքում հարուցվել է վարչական վարույթ: Աշխատանքային իրավունքների հնարավոր խախտումների վերաբերյալ դիմումները վերաբերել են վերջնահաշվարկ չկատարելուն, հարկադիր պարապուրդի ժամանակահատվածի չվճարման հարցերին և այլն: