Բնապահպանության հակառակ կողմը. Կույր ու խուլ աշխարհ

Սեպտեմբերի 27-ից Արցախի Հանրապետութան վրա Ադրբեջանի սանձազերծած պատերազմի ընթացքում, ականատեսների, տեսագրությունների, ինչպես նաև ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպանի կողմից փաստագրված տվյալների համաձայն, ադրբեջանական ռազմական ուժերը թիրախավորել են Արցախի անտառային էկոհամակարգը ՝ կիրառելով սպիտակ ֆոսֆորային քիմիական զինամթերք:

ՄԻՊ-ից տեղեկացնում են, որ այս զինամթերքը միջազգային մարդասիրական իրավունքի, Ժնևյան կոնվենցիաների, ինչպես նաև ՄԱԿ-ի համապատասխան կոնվենցիաներով ու փաստաթղթերով նախատեսված դրույթների կոպտագույն խախտում է:       (տեսանյութեր՝ 1. https://bit.ly/3mNoZVU ,  2. https://bit.ly/384jPkk )

Հոդված 394. Էկոցիդը

Համաձայն ՀՀ քրեական օրենսգրքի` բուսական կամ կենդանական աշխարհը դիտավորությամբ զանգվածաբար ոչնչացնելը, մթնոլորտը, հողերը կամ ջրային պաշարները թունավորելը, ինչպես նաև էկոլոգիական աղետ առաջացրած այլ արարքներ կատարելը՝ պատժվում են ազատազրկմամբ՝ տասից տասնհինգ տարի ժամկետով:

Նման հանցագործությունները ընդունված է անվանել Էկոցիդ: Այն իրենից ներկայացնում հանրային վտանգավորություն, հսկայական վնաս է հասցնում շրջակա բնական միջավայրին, և անհնար է դարձնում մարդու գոյությունը:

Շրջակա միջավայրի նախարարությունը գրությամբ դիմել է բնապահպանական կոնվենցիաների գործադիր քարտուղարներին, միջազգային կազմակերպություններին ու գործընկերներին՝ կոչ անելով Ադրբեջանի վրա ճնշում գործադրել և ստանձնել պատասխանատվություն՝ պահպանելու արժեքավոր էկոհամակարգերը, կանխելու հնարավոր էկոցիդը Արցախի Հանրապետության տարածքում:

Հայաստանի բնապահպանական ՀԿ-ները նույնպես դիմել էին միջազգային կազմակերպություններին՝ կոչ են անելով համարժեք արձագանք տալ և ներդնել բոլոր ջանքերը՝ որպես համաշխարհային բնական ժառանգություն պաշտպանելու Արցախի արժեքավոր էկոհամակարգը, հազվագյուտ տեսակների պոպուլյացիաներն ու առկա գենետիկ ռեսուրսները սպառնացող էկոցիդից։

Նշենք, որ Արցախի այն տարածքներում, որտեղ կիրառվել է սպիտակ ֆոսֆորային զինամթերք, հարուստ է կենսաբազմազանությամբ: Անտառներում բնակվում են հազվագյուտ և անհետացող տեսակներ, որոնք ներառված են Արցախի բույսերի և կենդանիների Կարմիր ցուցակում, ինչպես նաև Բնության պահպանության միջազգային միության   (ԲՊՄՄ, IUCN) Կարմիր գրքում:

Տարածքում հանդիպում է 6000 բուսատեսակների, 153 տեսակի կաթնասունների և 400 տեսակի թռչուններ: Բեզոարյան այծի, հայկական մուֆլոնի, լուսանի, անգղերի և վերջապես՝ տարածաշրջանի հազվագյուտ, անհետացման եզրին գտնվող Պարսկական (Կովկասյան) ընձառյուծի գոյությունն, որ իր միգրացիան է կատարում  նաև Մռավի լեռնաշղթայով՝ անցնելով ՀՀ-ի, Արցախի, Իրանի ու Ադրբեջանի տարածքներով:

Սպիտակ ֆոսֆորային զինամթերքի օգտագործումն հակասում է բոլոր բնապահպանական միջազգային կոնվենցիաների դրույթներին՝ Բեռնի կոնվենցիայից, Նագոյայի արձանագրությունից մինչև Հելսինկիի և Ռոտերդամի կոնվենցիաներ, որոնք վավերացված են ինչպես Հայաստանի, այնպես էլ Ադրբեջանի կառավարությունների կողմից:

Քիմիական այս զենքի կիրառությունը միջազգային հանրույթն օբյեկտիվորեն ճանաչում է որպես ռազմական հանցագործություն:

Օրերս ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպան Արման Թաթոյանն իր անձնակազմի բժշկի ու իրավաբանների հետ այցելել է Այրվածքաբանության ազգային կենտրոնում գտնվող զինծառայողներին և նոր ապացույցներ ձեռք բերել ադրբեջանական զինված ուժերի կողմից Արցախում քիմիական տարրեր (հնարավոր է՝ սպիտակ ֆոսֆոր) պարունակող զանգվածային ոչնչացման զինատեսակի կիրառության վերաբերյալ:

Նշենք, որ ֆոսֆոր պարունակող զենքի կիրառման հետևանքով Արցախում 150 հա տարածք է վառվել:

Հիշեցնենք նաև, որ Ադրբեջանն Արցախում ֆոսֆորային զինամթերք էր օգտագործել, այն կիրառելով անտառներում, բնակավայրերի մոտակայքում, որտեղ բազմաթիվ խաղաղ բնակիչներ են ապրում:

Սպիտակ ֆոսֆորից բռնկված հրդեհը գրեթե անհնար է մարել։ Անգամ մարելուց հետո այն ունակ է ինքնաբռնկվելու։ Ֆոսֆորն այրվելիս 2000-3000 աստիճան ջերմություն է առաջացնում, որից նույնիսկ մետաղն է հալվում։

Գենադին Բերձորից հարավ դիրքերում է եղել, երբ մի գիշերը հանկարծակիի են եկել վառ լուսավորությունից ու չեն հասկացել ինչ է կատարվում:

«Մեզանից հարավ անտառը վառվում էր, ամբողջ տարածքը ծխի մեջ էր, մենք սարի վրա էինք, մի պահ քնած էինք արթնացանք լուսավորությունից, անտառը վառվում էր, օդում լուսավոր բաներ կային, էդ պահին չէինք էլ կողմնորոշվում ինչ էր, առաջին անգամ էինք տեսնում»,–ասում է նա և հավելում, որ խմբի տղաները, որ այրվող տարածքներին շատ մոտ են եղել, պատմել են, որ այդ կրակները թափանցում էին տանկի մեջ անգամ, հալեցնելով մետաղը:

«Հրդեհների ժամանակ եղնիկներ, շնագայլեր անտառներից փախչում էին դեպի Քարվաճառի կողմը, ենթադրում եմ մի մաս էլ դեպի հարավ էր փախել, երևի հյուսիսում ավելի ապահով էին», – ասում է Գենադին և հավելում, որ Բերձորում գրեթե ամեն թփի տակ նապաստակ կար, իսկ շնագայլերի կարելի էր մշտապես հանդիպել:

Նաև նշում էր, որ պատերազմի ժամանակ շնագայլերը մոտեցել էին բնակավայրերին, ենթադրում է, որ պաշտպանություն էին փնտրում, քանի որ անտառներն այրվում էին, զենքերի աղմուկից էլ վախենում էին:

Գենադին հիշում է, որ ոչ միայն անտառն էր ամբողջությամբ այրվում-սևանում, այլև գարշելի հոտ էր տարածվում, որից, ինչպես հետո է իմացել, ոչ միայն զինվորներն են վատացել, նաև հրդեհի տարածքից կիլոմետրեր հեռու գտնվող Բրեձորում մարդիկ գլխապտույտ, սրտխառնոց, ինքնազգացողության վատթարացում են ունեցել:

Նա չի կարողանում բացատրել այդ զենքի հոտը, նշելով, որ նախկինում երբեք նման վատ հոտ չէր զգացել. Բերձորում օրերով թանձր ծուխ էր ու տհաճ հոտ:

Բնապահպան Սիլվա Ադամյանը նշում է, որ ֆոսֆորային զենքը, ոչ միայն խոր այրվածքներ, նաև շնչելիս թունավորումներ, ընդհուպ մահ է առաջացնում, իսկ այրված անտառը այսօր էլ, և դեռ երկար կարող է վտանգ ներկայացնել:

«Թունավորվում և ոչնչանում է ջուրը, հողը, անձրևների միջոցով այդ ամենը տարածվում է շրջակայքում: Նման զենքերի կիրառությունն աշխարհում արգելված է», – ասում է նա և հավելում, որ այրված անտառներում իրավիճակը գնահատելու համար պետք է մոնիտորինգ արվի, ուսումնասիրվի, հարցնում է՝ բայց ով անի:

Թեև մոնիտորինգ չկա, սակայն բնապահպանը հասկանում է, թե այրված տարածքում ինչ է կատարվում, ինչ է այրվել և մոտավորապես ինչ կորուստներ կան, սակայն դեռևս հստակ տվյալներ չկան:

«Ֆոսոֆորը երկար պահպանվում է տարածքում, մինչև 10-20 տարի: Այրված բնությունը կամաց-կամաց է վերակագնվելու. Մեկ տարուց խոտը կերևա, հեtո մեկ մրջյուն, մի ծառ, իսկ ընդհանուր վերակագնման համար մինչև 20 տարի ժամանակ կպահանջվի», – ասում է Ադամյանը:

Ինչ վերաբերում էր միջազգային բնապահպանական կազմակերպությունների արձագանքին, ապա նշում է, որ գրեթե արձագանք չի եղել, միայն մարդու իրավունքների մասով էր մեկ-երկու կազմակերպությունից է արձագանքը:

Իսկ թե ինչու միջազգային խոշորագույն կազմակերպություններին Արցախում կենսաբազմազանությամբ հարուստ կուսական անտառների վրա ֆոսֆորային զենքի կիրառումը չի մտահոգում, բնապահպանը ասում է, որ այստեղ բնապահպանությունը սերտորեն առնչվում է քաղաքականության հետ. ինչպես որոշ երկրների քաղաքական դիրքորոշումն է, այնպես էլ այդ երկրներից սնվող միջազգային բնապահպանական կազմակերպություններինն է:

Նշենք, որ այսօր աշխարհում արտադրվում է տարեկան շուրջ 900․000 տոննա սպիտակ ֆոսֆոր։ Դրա մեծ մասը դառնում է ֆոսֆատ և կիրառվում պարարտանյութերի, թունաքիմիկատների, պլաստիֆիկատորների ու անասնակերի սննդային հավելումների արտադրության մեջ։

Ի դեպ, պատերազմն ավարտվեց, հայտնի չէ՝ ի թիվս այլ ռազմական հանցագործությունների, նաև բնապահպանական հանցագործությունների համար Ադրբեջանը պատասխան տալու է, թե ոչ: Ի դեպ, ոչ միայն միջազգային բնապահպանական կազմակերպություններից արձագանք չկա, նաև այդ կազմակերպությունների հայկական մասնաճյուղերից, որոնց մի մասի տնօրենները հայ են: