Ոչինչ այնպես հունից չի կարող հանել հայ մարդուն, որքան բանակում զինվորի մահվան մասին բոթը, առավել ևս՝ երբ այն տեղի է ունենում հակառակորդի հետ ոչ մարտական գործողությունների պայմաններում և մատուցվում է որպես՝ ինքնասպանություն կամ “դեռևս չպարզված հանգամանքներում սպանություն”: Հայոց բանակի պատմության մեջ աննախադեպ՝ տարեսկզբից մեկ տասնյակից ավելի իրարահաջորդ մահվան դեպքերը տարբեր պատճառներով, որոնցից ըստ պաշտոնական տվյալների՝ սպանության կամ ինքնասպանություն դեպքերը հինգն են, դեկտեմբերին Արթուր Աջամյանի մահը ներառյալ, փոքր թիվ չէ կարճ ժամանակի ընթացքում:
Վարչապետ Փաշինյանն ԱԺ-ում հնչեցրեց բանակում բարեփոխումների հետևանքով քրեական ենթամշակույթի աշխուժացման կանխավարկածը: Այդուհանդերձ, ինչո՞ւ քրեական ենթամշակույթը այս փետրվարին գրեթե օրային պարբերականությամբ արտահայտվեց միայն Արցախի բանակում, չէ՞ որ բանակային բարեփոխումները, սկսած՝ ներքնազգեստից մինչև զինծառայողների աշխատավարձի բարձրացումը, ընդգրկում է ՀՀ ԶՈՒ ողջ համակարգը:
Իհարկե, բանակը չէր կարող խուսափել հետհեղափոխական շրջանում հանրությանը պատած տրամադրություններից, խիստ բևեռացված, ատելության մթնոլորտի հայելային անդրադարձումից, ինչը մահացու վարակ է ցանկացած երկրի բանակի համար: Զինված ուժերի տոտալ ապաքաղաքականացումն ու ապաքրեականացումը առաջնային խնդիր է աշխարհի գրեթե բոլոր նման կառույցներում:
Գործող իշխանությունների արձագանքը Արցախի բանակում կատարված սպանության դեպքերին բարեբախտաբար չուշացավ: Վարչապետ Փաշինյանի ղեկավարության օրոք արդեն երկրորդ անգամ Արցախի պաշտպանության բանակի գլխավոր հրամանատարի պաշտոնաթողություն կատարվեց, աշխատանքից ազատվեցին ՊՆ ռազմական ոստիկանության ու ԶՈՒ բարոյահոգեբանական ապահովման վարչության պետերը և հրամկազմի այլ պաշտոնյաներ:
Այդուհանդերձ, չեմ կարող չնշել, որ փետրվարի 14-ին, Արցախում թվով չորրորդ զինծառայողի մահվան բոթից սոցիալական ցանցերում առաջացած մարդկային բնական վշտակցությունը (լուրը Գագիկ Շամշյանն էր տեղադրել և պաշտոնական հաստատում դեռ չկար), «հիստերիա» որակեցին ՀՀ ՊՆ հայտարարությամբ և որոշ քաղաքական մեկնաբաններ: Անհանդուրժողականության նման դրսևորումը հիշեցրեց ոչ այնքան նախկին մաֆիոզ իշխանությունների, որքան՝ կոմունիստական շրջանի դիմելաոճը ժողովրդին:
Ինչո՞վ կարող է չափվել Գորիսում ապրող 23 ամյա Հայկ Ասրյանի ծնողի վիշտը, ու բոլոր այն մայրերի, որոնց որդիները սպանվել/ինքնասպան են եղել հայկական բանակում: Սա սոսկ մեկ ընտանիքի ողբերգությունը չէ, այլ ազգային, համազգային…: Սա Հայոց Տուն մտած մեծագույն աղետներից է, որի մասին պետք է արձագանքել ժամհարի ահազանգով: Այն, որ ընդդիմադիր ուժերը կարող էին բանակում մահվան այս փաստերը շահարկել ներքին անկայունություն հրահրելու համար, կասկածից վեր է, սակայն ոչ մի իշխանություն ի զորու չի լինի բուժել բանակի «հիվանդությունները» առանց ազգովի մասնակցության:
Հայոց բանակի շնորհիվ են խաղաղ գիշերներ լուսացնում հայ հասարակության անխտիր բոլոր խավերը, լինի՝ սև ու սպիտակ, դիմադիր-ընդդիմադիր, քոչարյանական թե սերժական, կուսակցական – անկուսակցական, օլիգարխ ու ընչազուրկ: Հայոց բանակի խնդիրը պետք է միավորի ազգը, դառնա այսօրվա ազգային համաձայնության հարթակ, նամանավանդ ռեգիոնալ այնպիսի հարևանների պարագայում, ինչպիսին մենք ունենք: Հայոց բանակի խնդիրների մասին պետք է բաց խոսել, որպեսզի չառաջանա մեկ այլ՝ սևազգե’ստ մայրերի բանակ: Օրինակ, շատ կուզեի իմանալ, թե ինչ պատճառով իր պաշտպանած հողի վրա մահացու գնդակի հարված ստացավ դպրոցը գերազանցությամբ ավարտած, մասնագիտությամբ ծրագրավորող, 23 ամյա լեյտենանտ Հայկ Ասրյանը:
ՀՀ պաշտպանության նախարարության մամլո գրասենյակը հանրությունից չի թաքցնում բանակում որևէ զինվորի մահվան դեպք: Ինչո՞ւ, ուրեմն, բաց տեղեկության այս սկզբունքը, անշուշտ, էթիկական թույլատրելիության սահմաններում, չի տարածվում նաև բանակում հանցագործության պատճառների բացահայտման փաստերի վրա: Որքան իրազեկ լինի հասարակությունը, այնքան իր ներսում կկարողանա չեզոքացնել թերությունները:
Վարչապետը ԱԺ-ում նշեց ճակատագրական դարձած՝ վարտիքների պրոբլեմի մասին: Սա մի փաստ է, որն արդեն կօգնի ծնողին կողմնորոշվելու, թե նաև ինչպես նախապատրաստի իր ապագա զինվոր-որդուն բանակային կյանքին: Ապագա զինվորը դպրոցում ռազմագիտության ժամերին ոչ միայն «Կալաշնիկով» քանդել-հավաքել պետք է իմանա, այլև՝ անցնի բանակային կարգ ու կանոնի, բանակում ներանձնական կոնֆլիկտներից խուսափելու և հոգեբանական շատ այլ բարդույթներ հաղթահարելու դասընթացներ: Միով բանիվ՝ հայոց բանակի զինվորը պետք է պատրաստվի ընտանիքում և դպրոցում, իսկ դրա համար հասարակությունը պետք է տեղյակ լինի բանակային հիմնական ախտանիշների մասին որպեսզի կանխարգելումը կայանա: Իսկ սա կարող է տեղի ունենալ միայն ազգային համաձայնության հենքի վրա:
Իսրայելի պաշտպանության բանակում և ԱՄՆ բազմաֆունկցիոնալ զինված ուժերում սպանության/ինքնասպանության դեպքերի վիճագրությունը շատ ավելին է: Հետազոտողները դեպքերի կանխարգելման արդյունավետ միջոցներից են համարում՝ զենք կրելու արգելանքը, այն դեպքում, երբ այն պետք չէ զինվորին և հոգեբանական, կարգապահական բնույթի պարտադիր թրեյնինգները:
Սառա Գասպարյան, Նյու Յորք