hraparak.am Ֆիզմաթ գիտությունների դոկտոր, Ա. Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիայի տեսական ֆիզիկայի բաժանմունքի առաջատար գիտաշխատող, բարդ համակարգերի մասնագետ Դավիթ Սահակյանը զբաղվում է վիրուսների էվոլյուցիայի մաթեմատիկական տեսությամբ և այս ոլորտում ճանաչված մասնագետներից է: Նա իր դիտարկումներն ունի կորոնավիրուսի համավարակի տարածման ներկայիս պատկերի շուրջ, իր կանխատեսումներն ու իր մոդելը: Նա վստահ է, եթե ամբողջությամբ ընդունեին իր խորհուրդները, որոնք պարբերաբար տրամադրում է կառավարությանը, ապա Հայաստանը ապրիլի կեսերին արդեն կանգնեցրած կլիներ համավարակը: Մեզ հետ զրույցում Դավիթ Սահակյանը մանրամասնեց իր տեսակետները:
– Եթե ընդամենը 25 տոկոս խստացնեին կարանտինը, համաճարակը վերանում էր: Ցավոք, ռեժիմը թուլացրեցին, բնակչությունը ոգևորվեց, շատերը թքած ունեն կարանտինի վրա: Իսկ հիմա շատ վատ ստատիստիկա է, նորից թվերը աճում են: Գիտեք, պետք չէ հեծանիվ հորինել, այլ պետք է ընդօրինակել այլ երկրների հաջողակ փորձը: Թայվանը, օրինակ, լավագույնս պաշտպանվեց վարակից: Տասնյակ հազարավոր մարդիկ այնտեղ եկան Չինաստանից, բայց մի քանի տասնյակ հիվանդ ունեն, թվերը չեն աճում: Թայվանական կառավարությունը հավաքեց երկրի ինտելեկտուալ էլիտան լավագույն ձեւով պայքարելու համար համաճարակի դեմ: Ես կառավարությանը բազմաթիվ նամակներ եմ գրել, կոչ անելով վերցնել նաև Ավստրիայի փորձը: Ավստրիան լավագույնն է Եվրոպայում պաշտպանվում կորոնավիրուսից: Ինչո՞ւ: Նրանք ունեն բարդ համակարգրերի Եվրոպայի լավագույն ինստիտուտը, որտեղ ես հոկտեմբերին դասախոսություն եմ կարդացել: Նրանք զբաղվում են էկոնիմիկայի, քաղաքականության մոդելավորմամբ, մինչև ցանցերի տեսություն ու համաճարակներ: Կառավարությունը թե լավ ֆինսավորում է նրանց, թե կոնսուլտացիաներ է ստանում: Ավստրիական կառավարությունը այդ ինստիտուտի խորհուրդներով շարժվելով, մաքսիմալ արդյունքի հասավ: Հիվանդների տոկոսային աճի տեմպը Հայաստանից 10 անգամ պակաս է:
– Թվերի աճը, որ մենք ունենք, քաղաքացիների թեստավորման արդյունքն է, իսկ թեստավորումը քիչ է արվում: Ինչպե՞ս կարելի է այս թվերի հիման վրա ստանալ քիչ թե շատ ռեալ պատկեր:
– Իմ մոդելով ստացվում է, որ այսօրվա դրությամբ մենք մոտ 500-1000 չբացահայտված հիվանդ ունենք: Եթե համաճարակը դանդաղ է զարգանում, դա հեշտ կարելի է գնահատել: Վերցնում ենք մեկ օրում բացահայտված հիվանդների թիվը, բազմապատկում ենք 7-ով, կամ 14-ով, ու մոտավորապես ստանում ենք չբացահայտված հիվանդների իրական թվերը: Իսկ եթե համաճարակը արագ է աճում, ապա կարող է եւս 5-10 անգամ ավելի շատ լինեն չբացահայտված հիվանդները, օրինակ, ԱՄՆ-ում, մի քիչ պակաս ԱՄՆ-ից՝ Ռուսաստանում:
– Ձեր կանխատեսմամբ Հայաստանում հիվանդության գագաթը ե՞րբ կլինի:
– Ցավոք, նոր բան չեմ կարող ասել: Եթե այսօրվա տեմպը պահպանվի, ապա կարող է, մեկ տարի շարունակվի հիվանդությունը: Պետք չէր կարանտինը թուլացնել: Մեկ ամիս էլ կոշտ պահեինք, տղամարդու նման, ինչպես Թբիլիսին պահեց, ապրիլի վերջին ազատվելու էինք:
Կառավարությունը լավ ծրագիր է արել՝ հեռախոսներով շփումները բացահայտելը: Արդեն այդ կերպ ահագին հիվանդների են գտել: Սա շատ էֆեկտիվ կարող էր լինել, եթե 75-ից 80 տոկոս բնակչությունը օգտվեր այդ հավելվածներով: Սա Բերկլի համալսարանի գնահատականներն են: Ես անգամ կառավարությանը կոչ կանեի, որ այս փողերով, որ բաժանում է բնակչությանը, ամենաէժան սմարթֆոնները գներ ու բաժաներ նրանց, ովքեր չունեն: Սա շատ արդյունավետ ձևով կարող էր կանգնեցներ կարատնինը: Որովհետև հայերս կարանտինի չենք ենթարկվում, և սա գոնե երկրորդ սխեման կլիներ համաճարակը կանգնեցնելու: Սա ավելի էժան կնստի, քան ամբողջ երկրի մի քանի ամսվա (տնտեսական, հոգեբանական) ագոնիան: Միգուցե պետք է կազմակերպել ուսանողական ջոկատների պարեկություն, որ քաղաքացիները գոնե սոցիալական հեռավորություն պահեն:
– Ինչո՞ւ այդ դեպքում ԱՄՆ-ն, որը գերզարգացած երկիր է, թե տեխնոլոգիաների, թե ֆինանսական կարողության առումով, կամ Ֆրանսիան, չեն կարողանում պայքարել վիրուսի դեմ:
– Դա կախված է երկրներում վոլոնտյորների՝ կամավորների թվաքանակից: Եթե երկրում կա քիչ, թե շատ զարգացած բժշկություն, ապա երկրի պաշտպանողունակությունը կամավորների թվով է որոշվում: Դուք հիշեք, ապրիլյան պատերազմում 100 հազարավոր մարդ կամավոր էր գրվել ու գնում էր: Չեմ կարծում, թե մեր բարեկամական Ֆրանսիան կարող է պարծենալ վոլոնտերների նման մեծ տեսակարար թվերով: ԱՄՆ-ում մահվան դեպքերի առումով մի քիչ ավելի լավ էր վիճակը, որովհետեվ լավ իրավիճակ է հայրենասիության տեսանկյունից: Գնալ-հիվանդանոցում աշխատելը նույնն է, թե մեկնես պատերազմ: Ես կառաջարկեի կառավարությանը կորոնավիրուսի դեմ պայքարող բուժաշխատողներին ու վոլոնտերներին պատերազմի վետերանների բոլոր իրավունքները տալ: Հասարակությունը կարող է պաշտպանվել վտանգներից ալտրուիստական մասսայի առկայության դեպքում: Սա բիոլոգիական տերմին է: Եթե կան մարդիկ, պատրաստ են անկեղծորեն կյանքը զոհել հանուն երկրի, ուրեմն, երկիրը պաշտպանված է թշնամուց, լինի դա ագրեսոր թե վիրուս: Ժամանակակից սուպեր-ազատական դաստիարակություն ստացած եվրոպացիներից հազարից մեկը կարող է մտածել հանուն հասարակության կյանքը տալու մասին: Գերմանացին, թերեւս, պատրաստ է դրան, և այդ պատճառով այնտեղ մահերի թիվը 3-4 անգամ պակաս է, քան հարևան երկրներում:
– Հայաստանու՞մ այս իմաստով ինչ իրավիճակ է:
– Մեզ մոտ հասարակությունը լավ է նայում իր հիվանդներին: Եթե Ադրբեջանում իրենց հիվանդներին նկուղներում են պահում, ապա մեզ մոտ 5-աստղանի հյուրանոցներ են հատկացնում: Հասարակությունը տեսնում է, որ երկիրն իր մասին մտածում է: Օրինակ, իմ պատանի կոլեգաներից Արեվշատյան Անին կամավոր էր աշխատում, որ օգնի իր երկրին: Ինչ խոսք, որ արեվմտյան ազատական արժեքների տեսանկյունից լիովին նոնսենս է, երբ մոդելային արտաքինի ու լավ աշխատանքի տեր աղջիկն իր կյանքը վտանգում է անծանոթների համար:
– Մարդիկ նեղվում են, որ չկա տրանսպորտ, չեն կարողանում տեղաշարժվել, անգամ գործի գնալ:
-Դա ամենախելացի քայլերից էր: Ես գրել էի այդ մասին հենց սկզբում կառավարությանը, ու մի քանի շաբաթ ուշացումով, բայց մտցրեցին: Փակ տարածքում վարակն ավելի արագ է տարածվում: Երթուղայինները ժողովրդի համար նույն գազային կամերաներն էին դառնալու: Կառավարությունը պետք է հասկանա, թե այս պահին արդյունաբերության որ ճյուղերը կարող են աշխատել, ու դրանց վրա լրացուցիչ հարկ է պետք դնել, որ պահեն հասարակության չաշխատող խմբերը, որ նրանք կարողանան գոյատեւել, բայց ոչ մի դեպքում առայժմ չի կարելի ոչ մետրոն, ոչ տրանսպորտը աշխատացնել:
– Պարոն Սահակյան, վերջերս բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարությունը դրամաշնորհներ բաժանեց՝ 2 մլն, 3, 10 մլն կորոնավիրուսի հետևանքների դեմ պայքարելու համար: Դուք ի՞նչ կարծիքի եք այդ մրցույթի մասին:
– Այդ նախարարությունը չունի նման մրցույթներ կազմակերպելու փորձ: Ես էլ եմ մասնակցել, բայց անգամ զրոյական փուլով չանցա, ու դա ինձ համար զավեշտալի էր: Ես իմ աշխատանքները շարունակում եմ, կոնտակտներ պահելով տարբեր երկրների առաջատար էքսպերտների հետ, ունեմ դրսից ֆինանսավորում: Իսկ նախարար Արշակյանին, որը շնորհալից անձնավորություն է, բայց դեռ գիտական փորձաքննությունների լորջ փորձ չունի, խորհուրդ կտայի դիմել կրթության նախարարությանը, ավելի ստույգ՝ ԿԳՍՄ Գիտական պետական կոմիտեին, որը բարձր մակարդակով է կազմակերպում փորձաքննությունները: Կամ էլ աշխատանքի վերցնել Վարդան Սահակյանին: Նա այդ կոմիտեի նախագահի տեղակալն էր, բայց ինձ անհայտ պատճառով հեռացավ պաշտոնից: Նա լավ մենեջեր էր, և ժամանակին կազմակերպում էր գիտպետկոմի փորձաքնությունները: