France 24-ին տված իր վերջին հարցազրույցում Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հնարավորություն է ունեցել միաժամանակ ամրապնդել երկու առանձին դիվանագիտական ուղղություններ՝ Դոնալդ Թրամփի վարչակազմի կողմից նախաձեռնված և ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի վերջերս երկու երկրներ կատարած այցով ամրապնդված Վաշինգտոնյան գագաթնաժողովից հետո Հայաստանի հետ խաղաղության գործընթացը և վերջին տարիների լարվածությունից հետո Ֆրանսիայի հետ Ադրբեջանի հարաբերությունների կարգավորումը։ Սակայն, այս գործընթացները չափված և ապագային ուղղված լեզվով ամրապնդելու փոխարեն, նա որոշել է կրկնել և ամրապնդել մի շարք կեղծ և բախումնային պատմություններ, գրում է «Modern Diplomacy»-ն։
Հայկական ուղղությամբ Ալիևը Ադրբեջանը ներկայացրել է որպես խաղաղության միակ ճարտարապետ՝ միաժամանակ հայերին պատկերելով որպես հակամարտության կառուցվածքային աղբյուր։ Ֆրանսիական ուղղությամբ նա վերակենդանացրել է Ֆրանսիային ուղղված մեղադրանքները՝ հայ «անջատողականներին» աջակցելու համար՝ ներկայացնելով այդ ենթադրյալ կողմնակալ դիրքորոշումը որպես երկկողմ հարաբերությունների վատթարացման և Ադրբեջանի սեփական գործողությունների արդարացում, ներառյալ Նոր Կալեդոնիայում միջամտությունը և Ֆրանսիայի դեմ ուղղված ավելի լայն տեղեկատվական արշավը։
Խաղաղության հռչակում՝ պատասխանատվությունը ուրիշի վրա բարդելով
Ալիևը հայտարարում է, թե արդեն խաղաղություն է ձեռք բերվել։ Այնուամենայնիվ, Ադրբեջանը շարունակում է վերահսկել Հայաստանի միջազգայնորեն ճանաչված ինքնիշխան տարածքի շուրջ 250 քառակուսի կիլոմետրը, որը զավթվել է 2021-2022 թվականների ներխուժումների ժամանակ. իրողություն, որը ո՛չ ճանաչվում է որպես խնդիր, ո՛չ էլ ներկայացվում է որպես լուծում պահանջող հարց։
Հարցազրույցում նա TRIPP նախաձեռնության շրջանակներում առաջարկվող տրանսպորտային մայրուղին, որը սահմանված է Հայաստանի ինքնիշխանության լիակատար հարգմամբ, անվանել է «Զանգեզուրի միջանցք»՝ վերադառնալով այն տերմինաբանությանը, որը վաղուց ասոցացվում է արտատարածքային պայմանավորվածությունների վերաբերյալ Ադրբեջանի պահանջի հետ։ Հատկանշական է, որ ԱՄՆ վարչակազմի ներկայությամբ Ալիևը խուսափում է այդ տերմինի օգտագործումից՝ նախապատվությունը տալով «Թրամփի ուղի» այլընտրանքին։
Խաղաղության նախնական պայմանները
Միևնույն ժամանակ, Բաքուն պահպանում է խաղաղության համաձայնագրի ստորագրման նախապայմանները, առաջին հերթին՝ Հայաստանի սահմանադրության մեջ փոփոխություններ կատարելու պահանջը։ Ադրբեջանցի պաշտոնյաները պնդում են, թե Հայաստանի սահմանադրական համակարգում առկա հղումները հավասարազոր են Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ տարածքային հավակնություններին։ Սակայն, երբ հայաստանյան ներկայացուցիչները մատնանշում են, որ Ադրբեջանի սահմանադրությունը նույնպես պարունակում է ձևակերպումներ, որոնք ենթադրում են հավակնություններ Հայաստանի տարածքի նկատմամբ, այդ փաստարկներն անտեսվում են։
Հայաստանն արդեն իսկ ներգրավված է սահմանադրական բարեփոխումների ավելի լայն գործընթացում՝ սեփական ներքաղաքական օրակարգի շրջանակներում։ Այդուհանդերձ, ադրբեջանական հռետորաբանությունը ցանկացած հնարավոր փոփոխություն ներկայացնում է որպես Բաքվի ճնշման տակ կորզված զիջում, ինչը վերածվում է Հայաստանի ժողովրդավարական կառավարմանն արտաքին միջամտության և ազգային ինքնության դեմ ուղղված կոգնիտիվ պատերազմի տիպիկ օրինակի։
Հակամարտության նարատիվի ձևափոխում
Ալիևը հերքում է Լեռնային Ղարաբաղից ավելի քան 100,000 հայերի տեղահանման համար որևէ պատասխանատվությունը։ Նրանց արտագաղթը հաջորդել է 2020 թվականի պատերազմին, հետագա ռազմական հարձակումներին, մարդասիրական օգնության մուտքը կտրող ինը ամսվա շրջափակմանը և 2023 թվականի սեպտեմբերին տարածքի վերջնական ռազմական գրավմանը։ Այնուամենայնիվ, Ալիևը պնդում է, որ արտագաղթը կամավոր կերպով է եղել։
Մերժելով բազմաթիվ հայ և միջազգային դիտորդների արտահայտած տեսակետը, որ այս իրադարձությունները էթնիկ զտում էին, նա հայտարարում է, թե խորհրդային ժամանակաշրջանի վերջում Հայաստանը լքած ադրբեջանցիներն իրենք են էթնիկ զտումների զոհ դարձել։
Ուշ խորհրդային շրջանն իսկապես ուղեկցվել է բնակչության տեղահանմամբ, սակայն հանգամանքները համաչափ չեն եղել։ Հայերը փախել են Բաքվում և Սումգայիթում տեղի ունեցած դաժան ջարդերից հետո։ Ադրբեջանցիները Հայաստանը լքել են միջէթնիկ լարվածության և Խորհրդային Միության փլուզման ավելի լայն համատեքստում։ Ընդ որում, Ադրբեջանը հետագայում փոխհատուցման մեխանիզմներ է ներդրել Հայաստանից հեռացած ադրբեջանցիների համար, մինչդեռ Ադրբեջանից փախած հայերը կորցրած գույքի դիմաց համադրելի փոխհատուցում չեն ստացել։
Պատերազմական հանցագործություններ և «նացիստներից ավելի վատ» նարատիվ
Հակամարտության պատճառների համար որևէ պատասխանատվություն հերքելով՝ Ալիևը Լեռնային Ղարաբաղի նախկին հայ ղեկավարներին, որոնք այժմ գտնվում են ադրբեջանական կալանքի տակ, ներկայացրել է որպես ռազմական հանցագործներ։ Նա նույնիսկ ավելի հեռու է գնացել՝ նրանց անվանելով «նացիստներից էլ վատը», օգտագործելով Եվրոպայում հատկապես զգայուն հռետորաբանություն՝ համաներման ցանկացած հնարավորության բացառումը արդարացնելու համար։
Առանց անկախ վերահսկողության անցկացված դռնփակ դատավարություններն ավարտվել են մեղադրական դատավճիռներով և առավելագույն պատժաչափերով։ Amnesty International-ն ընդգծել է, որ միայն այն փաստը, որ Լեռնային Ղարաբաղի հայ առաջնորդների գործերը քննվում են ռազմական դատարանի կողմից, «լուրջ մտահոգություններ է առաջացնում և անհամատեղելի է արդար դատաքննության երաշխիքների հետ»։ Միևնույն ժամանակ, Հայաստանը՝ որպես վստահության ամրապնդման միջոց, վերադարձրել է բոլոր ադրբեջանցի ռազմագերիներին, ներառյալ սիրիացի վարձկաններին, և համաձայնել է հետ կանչել Ադրբեջանի դեմ միջպետական հայցերը, այդ թվում՝ ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարան ներկայացված այն դիմումը, որով Հայաստանն շահեկան դիրքեր է ունեցել։
Համաներումից հրաժարվելը, ոչ թափանցիկ դատական գործընթացներում առավելագույն պատժաչափեր սահմանելը և նման տերմինալոգիայի օգտագործումը կտրուկ հակասում են խաղաղության գործընթացի ոգուն։
Ֆրանսիա. Բաց առճակատումից մինչև վերահսկվող հաղորդագրություններ
Ֆրանսիայի դեմ նրա անդրծովյան տարածքներում և Ենթասահարյան Աֆրիկայի երկրներում տարիներ շարունակվող տեղեկատվական արշավից հետո (ներառյալ Նոր Կալեդոնիայում ապացուցված հիբրիդային միջամտությունը, որը հրահրվել էր Փարիզի կողմից Հայաստանին աջակցելու պատճառով), վերջին ամիսներին հարաբերությունների կարգավորման նշաններ են հայտնվել։ Այդ տեղաշարժը ամրապնդելու փոխարեն, Ալիևը շարունակել է հակաօրինականացնել Ֆրանսիայի աջակցությունը Հայաստանի ինքնիշխանությանն ու զսպմանը՝ մեղադրելով Փարիզին երկկողմ հարաբերությունները խաթարելու մեջ (իբր «անջատողականներին» աջակցելու պատճառով)։
Կարևոր է նշել, որ թեև Ֆրանսիայի Ազգային ժողովն ու Սենատը բանաձևեր են ընդունել Լեռնային Ղարաբաղի ճանաչման վերաբերյալ, Ֆրանսիայի գործադիր իշխանությունը՝ նախագահը և կառավարությունը, հետևողականորեն տարանջատվել են ճանաչումից՝ վերահաստատելով ինքնիշխանության ու տարածքային ամբողջականության սկզբունքները և հարցը դիտարկել են մարդու իրավունքների տեսանկյունից։ Ֆրանսիայի աջակցությունը Հայաստանին իրականացվել է ինքնիշխան Հայաստանի դեմ ադրբեջանական ռազմական հարձակումների համատեքստում և արտահայտվել է քաղաքականապես ՄԱԿ-ի ու Եվրոպական միության շրջանակներում, ինչպես նաև պաշտպանական սպառազինության մատակարարումների միջոցով՝ նպատակ ունենալով նվազեցնել Ադրբեջանի զգալի ռազմական գերակայությունը, որն օգտագործվում է ուժի կիրառման մշտական սպառնալիքների և հարկադրանքի համար։
Օգտագործելով հարցազրույցը որպես հարթակ՝ Ֆրանսիայի հասցեին մեղադրանքները կրկնելու համար, Ադրբեջանը ձգտում է վերաձևակերպել ինչպես ֆրանսիական ներքին ընկալումը, այնպես էլ ֆրանս-հայկական հարաբերությունների շուրջ առկա ավելի լայն միջազգային նարատիվը, որոնք, ինչպես ակնկալվում է, արդեն այս տարի կձևակերպվեն ռազմավարական գործընկերության տեսքով։
Եզրակացություն
Հարցազրույցում Ալիևը խոսում էր Հայաստանի հետ խաղաղության և Ֆրանսիայի հետ հարաբերությունների բարելավման մասին։ Սակայն, ըստ էության, նրա հայտարարությունները պահպանել են այն նույն նարատիվները, որոնք բնորոշում են Ադրբեջանի հետպատերազմյան դիրքորոշումը։ Սահմանադրական փոփոխությունները նախկինի պես մատուցվում են որպես խաղաղության համաձայնագրի նախապայման. Լեռնային Ղարաբաղի հայերի տեղահանումը ներկայացվում է որպես կամավոր, իսկ Հայաստանի հասցեին հնչեցվում են ռևիզիոնիստական պնդումներ, TRIPP-ն անվանվում է «Զանգեզուրի միջանցք», Լեռնային Ղարաբաղի նախկին առաջնորդները պիտակավորվում և դատապարտվում են առանց համաներման հնարավորության, իսկ Ֆրանսիայի աջակցությունը Հայաստանին շարունակում է պատկերվել որպես միջամտություն։
Իրական փոփոխության փոխարեն, հարցազրույցն օգտագործվել է կարգավորման հռետորաբանության ներքո հաստատված դիրքորոշումները ամրապնդելու համար։ Սա խաթարում է կայուն վստահության կառուցման հեռանկարները և չի թողնում դիվանագիտական ներգրավվածությունը վերածել կատարողական գործընթացի, որն էլ անջատված է կառուցվածքային հակամարտությունների լուծումից։