Իմ հերոսուհին՝ Վերգինե Նաջարյանը, ծնվել է 1912թ. մարտի 14-ին Մալաթիայում: Ռուբեն Նաջարյանի (ծնված՝ 1879թ.) և Եսթեր Նաջարյանի (Թութելյան, ծնված՝ 1889թ.) դուստրն շատ փոքր էր Հայոց ցեղասպանության եղերական օրերին, սակայն տարիներ անց, հաստատվելով Հայաստանում, այս անգամ Երևանում՝ հին մալաթիացիներով վերաբնակեցված ու վերանվանված Մալաթիա թաղամասում, հետագայում հիշելով գրի է առել իր հուշերը՝ վերնագրելով այն՝ «1915թ. ողբ՝ թրքական ջարդից ազատվածների»:
Դեռևս կենադնության օրոք հանդիպելով և մոտիկից ճանաչելով Վերգինե մայրիկին՝ երջանկություն եմ ունեցել երկար ժամերով զրուցելու նրա հետ, լսելու նրա պատմությունները, մանկության հիշողությունները, ինչպես նաև գրի եմ առել մալաթիացիների յուրահատուկ ճաշատեսակների բաղադրատոմսերն ու վայելել Վերգինե տատիկի ձեռքով պատրաստված Էրգըրի անկրկնելի կերակուրները: … Եղեռնից մազապուրծ մեր հայրենակիցները, հաստատվելով Հայաստանում, թվում է, թե պիտի երջանիկ լինեին, սակայն Ցեղասպանությունը վերապրածներից ոչ մեկը մինչ ի մահ չկարողացավ մոռանալ ծննդավայրի երազ-տեսլիքը, դժոխային կոտորածի ահասարսուռ տեսարանները, խեղված մանկությունն ու չվայելած երիտասարդությունը, վշտալլուկ ծերությունն ու միլիոնավոր կորուստները:
Ապրեց Վերգինե Նաջարյանը 90 տարի, վայելեց իր մինուճար որդու՝ Մորիս Չաքրյանի, իր սիրելի հարսի՝ Գոհարի և թոռնիկների՝ Ռուբենի ու Վերգինեի, բարեկամների, հարևանների սերն ու հարգանքը: 2002-ին, Հարավ-արևմտյան թաղամասի բարձրահարկ շենքերի բնակարաններից մեկում, որի պատուհաններից ամեն առավոտ ճերմակին տվող հպարտ Մասիսն էր տեսնում, իր մահկանացուն կնքեց մի մագաղաթ-հայուհի, հայոց պատմության մի նշխար, մի մասունք՝ այն Սուրբ երկրից… Մնաց նրա ձեռագրով գրված հայի պատմությունը՝ «1915թ. ողբ՝ թրքական ջարդից ազատվածներից»:
«Հայրս ժամագործ էր: Տեր հայրը մի օր եկավ մեր տուն և ասաց. «Ռուբե՛ն, զենք են ուզում մեզնից, եթե չտանք, մեզ կսպանեն»: Հայրս պատասխանեց, թե ավելի լավ է մեռնել, քան թե զենքերը հանձնել: Թուրքերն առաջին հերթին խելահաս մարդկանց էին բռնում, տանում: Նրանք հայրիկիս ասում են, թե պիտի գնա ու քաղաքի կենտրոնում մի մեծ ժամացույց սարքի:
Այդ պատրվակով հորս տանից հանում են, ու նա այլևս չի վերադառնում: Նրան տանելու ժամանակ փոքր եղբայրս՝ 1913թ. ծնված Ժոզեֆը լաց է լինում և չի իջնում հորս գրկից. ժանդարմները թողնում են, որ հորս գրկում մնա մինչև փողոցի ծայրը, հետո իջեցնում են: Ժոզեֆը չի դիմացել, որ հորս տարել են, լաց է եղել և իրեն գցել է մեր բակի մեծ աղբյուրի գուռը: Տատս բղավելով կանչել է մորս, հասել է մորաքույրս՝ Էլիզան, մտել աղբյուրը և հանել Ժոզեֆին: Տղամարդկանց տանելուց հետո թուրքերը սկսում են տեղահան անել կանանց, ծերերին, երեխաներին:
Մենք մեր թուրք հարևանին տվեցինք մեր ողջ ունեցվածքը, և ան մեզի պահեց: Թաքնված էինք այնտեղ, երբ ժանդարմները եկան: Մայրս խնդրեց, որ դուռը չբացեն: Մեր թուրք հարևանը ժանդարմներին օղի տվեց դռան արանքից, նրանք խմեցին ու գնացին, բայց առավոտ հարևանն ասաց, որ մեզ այլևս պահել չի կարող: Հետո գնացինք մի ուրիշ թուրք հարևանի տուն, ով բժշկություն էր անում: Մայրս իր ոսկեղենը բաժանում է բոլորին, միայն թե մեզ փրկի:
Հետո մայրիկս գնում է իր մոր տուն՝ ասելով, եթե դու մեռնես, ես էլ կմեռնեմ: Մայրիկս, տատիկս և երեք երեխաներով գնացինք թուրք ֆաբրիկատերի տունը: Մայրս նրան մի մաղ լիքը ժամացույց տվեց, որ մեզ պահի: Թուրքն ասաց, որ եթե ժանդարմները գան, մենք բաղնիք մտնենք, նամահրամ է. ոչ ոք իրավունք չունի այնտեղ մտնելու: Նոր ծնված եղբայրս օրորոցի մեջ քնած է լինում: Մայրիկս ինձ ու եղբորս՝ Ժոզեֆին, վերցնում է ու մտնում բաղնիք, բայց նորածնին մոռանում է օրորոցի մեջ: Ժանդարմները թուրք ֆաբրիկատերին հարցնում են, թե այդ ինչ սիրուն երեխա է, դա չի կարող թուրքի երեխա լինել, շատ սպիտակ է, երևի հայի երեխա է:
Մայրս, զգալով, որ իր փոքրիկին վտանգ է սպառնում, թաքնված տեղից դուրս է գալիս և ասում, որ ինքը բողոքական է (բողոքականներին ազատում էին աքսորից): Մեզ տարան Ալմա օղլու բախչան: Այդտեղ բացօթյա արտեր էին: Լուսավորչականներին և բողոքականներին առանձնացրեցին: Այդ ժամանակ մեր կողքով անցնում է Շյուքրի բեկը, ով քեռուս՝ Գարեգինի բարեկամն էր: Մայրս մոտենում է նրան ու ասում, որ ինքը Թութելյան Գրիգորի կինն է: Մեզ մի կողմ են տանում: Հաջորդ օրը լուսավորչականներին տանում են ու սպանում: Կաթոլիկներին և բողոքականներին ստուգում են, և մենք այդպիսով ազատվում ենք:
Շյուքրի բեկը ժանդարմին ասում է, որ մեզ տանի բողոքականների, այսինքն՝ գերմանացիների մոտ: Իզմիրում գերմանական որբանոց կար: Մայրս փոքր ժամանակից լավ գերմաներեն գիտեր, նրան հրավիրեցին, որ դաս տա: Բոլորիս օրվա մեջ 4 բուլկի էին տալիս, մենք ուտում էինք, բայց նորածինը սովից մահացավ, քանի որ մայրիկիս կաթը հուզումներից չորացել էր:
Որբերյանների հորը ճամփին տեսանք. գլուխը կտրել էին, անդամն էլ կտրել էին ու բերանը դրել, շատերին էին հոշոտել գազանների նման: Գերմանական որբանոցը փոխվեց ու դարձավ ամերիկյան: 1921-ին մեզ տարան Հալեպ, տարիներ հետո 30 հոգով Պարսկաստանով դեպի Սովետական Հայաստան եկանք: Մեր գերդաստանը շատ մեծ էր՝ մոտ 150-200 հոգի: Բոլորին Դեր զոր ճամփաներին կոտորել են: Մնացինք երեք հոգի՝ ես, մայրիկս և եղբայրս:
Իմ ամուսինը Համշենի հայ էր. նրանց ընտանիքը 1895թ. Օրդուից փախել, ծովափով հասել էր Ադլեր միայն նրա համար, որ հավատափոխ չլինեն: Հետո եկել են Երևան, հաստատվել Նոր Մալաթիայում: Երբ հանդիպեցինք, նա ասաց, որ Ադլերում բոլորը համշենահայեր են և հավատափոխ չեն եղել: Թուրքերը ցանկացան ջնջել ամբողջ հայ ազգը, բայց հայերն ապրեցին ու դեռ շա՜տ կապրեն, մենք նորից պիտի գնանք մեր երկիրը»: Երևի այնքան էլ հեռու չէ Վերգինե Նաջարյանի և Ցեղասպանությունը վերապրածների ժառանգների երազանքի բաղձալի ժամանակը:
Հ.Գ . Տարիներ են անցել այս զրույցից, իմ հերոսուհին՝ Վերգինե մայրիկը, այլևս չկա…պարտք ունենք նրան ու Եղեռնը վերապրած բոլոր այն նշխարներին, ովքեր էՐԳԻՐ երթալու բաղձալի երազանքով էլ լքեցին երկրային աշխարհը:
Կարինե Ավագյան