ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի Հոդված 26-ը հայտարարում է՝ 1. Յուրաքանչյուր ոք կրթության իրավունք ունի: Սեպտեմբերի 27-ից այդ իրավունքն Արցախում չի իրացվել:
Արցախի Հանրապետության ՄԻՊ-ը հայտնում է, որ սեպտեմբերի 27-ից հետո Արցախում անորոշ ժամանակով դադարեցվել է դասապրոցեսը: Ադրբեջանա-թուրքական ագրեսիայի հետևանքով Արցախում բազմաթիվ դպրոցներ և մանկապարտեզներ են վնասվել. Արցախի երեխաները 100 տոկոսով զրկվել էին կրթության իրավունքից: Արցախի 58 մանկապարտեզից վնասվել է 10-ը (17 տոկոս), 220 դպրոցներից վնասվել է 61-ը (28 տոկոս):
Արթուրի ընտանիքը Մՙարտակերտի շրջանի Նոր Սեյսուլան գյուղից տեղափոխվել է Արարատի մարզ: Հայաստան են եկել ողջ ընտանիքով. երկու որդին, կինը, հայրը և ինքը: Բնակվում են սեփական տանը, որի տանտերերն այս պահին Ռուսաստանում են: Արթուրը բեռնատար մեքենա ունի, Արցախ էր գնում-գալիս, բեռներ էր տեղափոխում, ավագ որդին ավարտել է դպրոցը, կրտսեր որդին սովորում է 9-րդ դասարանում:
Արթուրը Նոր Սեյուսլան գյուղի դպրոցում ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչ էր աշխատում, ունեին մրգառատ այգի, կինը՝ փոքրիկ խանութ. աշխատում ապրում էին:
Ադրբեջանաթուրքական ագրեսիան ստիպել էԱրթուրի ընտանիքին տեղահանվել սեփական բնակավայրից. Նախ փորձել էին շրջակա անտառներում պատսպարվել՝ սպասելով պատերազմի ավարտին, սակայն հասկանալով, որ ավարտը դեռևս չի երևում՝ տեղափոխվել են Հայաստան:
Կրտսեր որդին դպրոց Հայաստանում այդպօես էլ դպրոց չգնաց, քանի որ դպրոցներում նոր տիպի կորոնավիրուսով պայմանավորված արձակուրդներ էին, նաև, ինչպես ծնողներն են հավաստում, չէր ցանկանում գնալ: Պնդում էին, որ որդին միջավայրին հարմարվելու խնդիր ունի, ստրես է տանում, նաև հույս ունեին, որ պատերազմական գործողությունները շուտ կվերջանան ու կվերադառնան տուն:
Արթուրի կինը լռակյաց է գրեթե չի խոսում, պատերազմի սկզբում ցանկանում էր ժամ առաջ տուն վերադառնալ, իր փոքրիկ խանութը, որը փակել-եկել էին, այգին, որի բերքն արդեն հասունացել էր հավաքող չկար, հավերը, որոնք երևի այստեղ-այնտեղ թափառում էին:
Արթուրը նշում էր, որ Նոր Սեյսուլանում մնացել են բնակիչներ, գյուղապետը, հսկում են գյուղ, գյուղն առանձնապես չի ավերվել, հիմնականում հարակից տարածքներին է թշնամին հարվածել:
Նշենք, որ արդեն պատերազմի ավարտից հետո հայտնի դարձավ, որ Մարտակերտի շրջանի նոր Սեյսուլան գյուղը անցնում է Ադրբեջանին:
Իսկ թե տղան ինչու չի ընդգրկվել դասապրոցեսում՝ և մայրը, և հայրը նշում են, որ տղան ստրես էր տանում, բացի այդ առողջական խնդիր ուներ, որի մասին չցանկացան խոսել, միայն նշեցին, որ առողջապահական համակարգից աջակցում են:
Ծնողները նշում էին, որ տղան գրքերը հետը չէր բերել, թեև դպրոցից տեղեկացրել էին, որ խնդիր չկար, կարող է դպրոց գնալ, սակայն տղան չէր շտապում:
Ընդհանրապես, ընտանիքը հույս ուներ օր առաջ վերադառնալ տուն, որ հետո ինչպես պարզվեց, այդ տունն արդնե թշնամուն էր:
Արթուրը միայն նշում էր, որ տղան քիմիա և կենսաբանություն է սիրում, շատ է զբաղվում, մտադիր է բժիշկ դառնալ, իսկ թե ինչու Հայաստանում չէր և ինչն էրխանգարում`ծնողները գերադասում են լռել:
Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի փոխնախարար Ժաննա Անդրեսյանը ասում էր, որ արցախցի 33 հազար մարդու կրթության իրավունքը խախտված է, ամեն ինչ անում էին, որ արցախցի երեխաները Հայաստանում ընդգրկվեն դասապրոցեսում. Առկա, թե հեռավար:
Նա նաև նշում էր, որ երեխաները կընդգրկվեն դասապրոցեսում անկախ փաստաթղթերի առկայությունից, նաև հավաստում էր, որ բազմաթիվ երեխաներ են դասապրոցեսում ընդգրկված, իսկ դպրոցական արձակուրդների ավարտից հետո մյուս երեխաները ևս կընդգրկվեն:
Ըստ Ժ. Անդրեասյանի, նաև մոնիտորինգ էր արվում, արձանագրելու համար, թե ինչ գրենական պիտույքների կարիք ունեն երեխաները և եթե դասապորցեսը հեռավար է, ապա ինչ տեխնիկական միջոցների: Երեխաների դասագրքերի հարցը ևս լուծվում էր. «Դպրոցահասակ երեխաների շրջանում մոնիտորինգ էր արվել, որպեսզի որևէ երեխա դուրս չմնա դասապրոցեսից»:
«Հայաստանում գտնվող արցախցի երեխաները կամ նրանց ծնողները կարող էին դիմել պետական որևէ օղակի, համայնքապետարան, կամ միանգամից դպրոց: Անհրաժեշտություն էր առաջացել նաև ուսուցիչների ներգրվաման, կար հստակ պայմանավորվածություն արցախցի ուսուցիչներին վերցնել աշխատանքի»,- ասում էր փոխնախարարը:
Բացի այդ, ըստ նրա, ուսուցիչների վերապատրաստման ծրագիր էր գործում, որի շրջանակներում ուսուցիչները սովորում էին, թե պատերազմական իրավիճակներում ինչպիսի հոգեբանական օգնություն տրամադրեն երեխաներին:
Ինչպիսի հոգեբանական խնդիրներ են առաջանում պատերազմի ժամանակ և ինչպես օգնել երեխաներին. Հոգեբան Սամվել Խուդոյանը նշում է, որ ավելի փոքր տարիքի երեխաները սովորաբար պատերազմ-պատերազմ են խաղում, գրադ-գրադ: Նշում է, որ մեծահասկաների տագնապները, տրամադրությունները փոխանցվում են երեխաներին, իսկ երեխաների հիմնական գործը խաղն է. այն ինչ կատարվում է իրականության մեջ երեխաները խաղի միջոցով տեղափոխում են իրենց միջավայր:
Հոգեբանը չի բացառում, որ կլինեն երեխաներ, ովքեր տագնապներից, վախերից, ձայներից, մեծերի վիճակից կունենան հոգեբանի աջակցության կարիք, ավելի մեծ երեխաների մոտ կարող է դրսևորվել ստրես, ընկճախտ:
«Նախ պետք է պարզել երեխան ստրես է տանում, թե ոչ, նաև պետք է իմանալ ինչ է կոնկրետ կատարվում երեխայի հետ: Հոգեբանական իրավիճակները տարբեր են, հասակակիցների հետ շփումը օգնում են: Յուրաքանչյուր տարիք ստրեսի հաղթահարման իր ձևն ունի»,- ասում է Սամվել Խուդոյանը չբացառելով նաև երեխաների մոտ ծանր դեպրեսիաների առկայությունը:
Հիշեցնենք, որ ՀՀ Սահմանադրության Հոդված 38-ը ամրագրել է. Կրթության իրավունքը. Յուրաքանչյուր ոք ունի կրթության իրավունք:
ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը և ՀՀ Սահմանադրությունը երեխաների կրթության հիմնասյուններն են, իսկ ով է պատասխան տալու, երբ այդ հիմնասյուները խարխլվում են: Հայաստանը փորձում է իրացնել տեղահանված երեխաների կրթության իրավունքը, իսկ ինչ է անում ՄԱԿ-ը՝ ապահովելու իր իսկ հռչակագրի եզրույթները: Ասում են հումանիտար օգնություն է ուղարկել, կամ ուղարկելու:
Մեկ դիտարկում. 2015թ-ին ՄԱԿ-ը Սիրիա էր ուղարկել հումանիտար օգնություն, որի մեջ, ինչպես պարզվել էր, ժամկետանց թխվածքաբլիթներ էին, թեև ՄԱԿ-ը հայտարարեց, որ սխալմուքն է տեղի ունեցել, նաև չմոռացավ հայտնել, որ ժամկետանց թխվածքաբլիթները վնաս չեն երեխաներին: Ինչպես երևում է, երբ ՄԱԿ-ը իր իսկ հռչակագիրը չի կարողանում կյանքի կոչել՝ հումանիտար օգնություն է ուղարկում, որը խմբագրման կարիք է ունենում սովորաբար: ժամկետանց սննդամթերք՝ կրթության իրավունքի փոխարեն:
Նյութը պատրաստ էր, երբ պարզվեց, որ Մարտակերտի շրջանի Նոր Սեյսուլան գյուղն անցնում է ադրբեջանական հսկողության տակ և Արթուրի ընտանիքը առնվազն հայրենի տուն գնալու հնարավարություն չունի: