Ի՞նչ փուլում է այսօր Երևանի և Բաքվի միջև խաղաղության պայմանագրի բանակցային գործընթացը և որքանո՞վ է իրատեսական մոտ ապագայում նման փաստաթղթի ստորագրումը։ Ինչպես ritmeurasia.ru-ի հետ զրույցում ասել է ադրբեջանցի փորձագետ Իլգար Վելիզադեն, խաղաղության պայմանագրի 17 կետերից մինչ օրս համաձայնեցվել է 15 կետը, և միայն երկու կետի շուրջ է մնացել անհամաձայնությունը։ Բայց այդ երկու կետերը շատ կարևոր են։ Դրանք վերաբերում են միջազգային ատյաններում Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև փոխադարձ պահանջների վերացմանը և ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի լուծարմանը։ «Բացի դա ադրբեջանական կողմը որպես հաշտության պայմանագրի վավերացման պայման է դնում նաև Հայաստանի Սահմանադրության մեջ փոփոխություններ մտցնելը, որոնք հնարավորություն են տալիս լեգիտիմացնել Լեռնային Ղարաբաղի հարցը»,- պարզաբանել է Վելիզադեն։
Վելիզադեի խոսքով, Հայաստանի վարչապետը, թեև հիմնվում է սեփական ներքաղաքական նպատակների վրա, սակայն խոսում է նաև Հայաստանի Սահմանադրությունը փոխելու ցանկության մասին։ «Այսպես թե այնպես ակնհայտ է, որ հայկական կողմն այդ ուղղությամբ շարժվելու ցանկություն ունի, պարզապես ժամանակն ու տեմպերը կախված են հայկական կողմից։ Հայաստանի վարչապետն ու քաղաքական ղեկավարությունն ավելի ու ավելի են խոսում «Իրական Հայաստան» հայեցակարգի իրագործման մասին, որը հիմնված է Հայաստանի ներկայիս, ՀԽՍՀ մոդելի Հայաստանի սահմանների և 44-օրյա պատերազմից և 2023 թվականի հատուկ գործողությունից հետո տարածաշրջանում առկա իրողությունների ճանաչման վրա։ Ուստի այստեղ լավատեսության պատճառ կա, բայց գործնական տեսանկյունից քաղաքական և իրավական հարթության մեջ այդ հարցերը դեռևս չեն լուծվել, ցանկություն կա, բայց գործնական քայլեր այդ ուղղությամբ չեն արվում։ Քաղաքագետը չի բացառում, որ դրա պատճառն օբյեկտիվ նախադրյալներն են և բուն Հայաստանի ներքաղաքական իրավիճակը»,– ասել է նա։ Ադրբեջանցի փորձագետը նշել է նաև աշխարհաքաղաքական գործոնը, որն ազդում է խաղաղության պայմանագրի ստորագրման հեռանկարների վրա։ «Այսօր աշխարհաքաղաքական լուրջ տուրբուլենտության պայմաններում նման փաստաթղթի կնքումն առանց աշխարհում ձևավորվող աշխարհաքաղաքական իրողությունները հաշվի առնելու անհնարին է, ինչի պատճառով կողմերը, հավանաբար, սպասողական դիրքորոշում են որդեգրել»,- ավարտել է Վելիզադեն։
Ըստ հայ փորձագետ Հրանտ Միքայելյանի, Բաքվի և Երևանի միջև խաղաղության պայմանագրի շուրջ բանակցությունները ձախողվել են անցած սեպտեմբերին Նյու Յորքում ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի շրջանակներում և դրանից հետո ընթանում են պասիվ, հիմնականում հեռահար ձևով: «Ադրբեջանի հայտարարությունների համաձայն խաղաղության պայմանագրի 17 կետերից 15-ը համաձայնեցված են։ Բայց ավելացվել է նաև այսպես կոչված Զանգեզուրի միջանցքի հարցը։ Սա մի բան է, որը նախկինում չկար համաձայնագրում, հիմա Ադրբեջանը փորձում է մտցնել այդ կետը»,- պարզաբանել է Միքայելյանը։ Նրա գնահատմամբ հայկական կողմը բանակցային գործընթացում ցույց է տվել, որ ցանկանում է ամեն ինչ անել համաձայնության գալու համար, սակայն Ադրբեջանը նման ցանկություն չի ցուցաբերում, քանի որ չի ցանկանում իրեն կաշկանդել որևէ պարտավորությամբ։
Մեկնաբանելով Հայաստանի Սահմանադրությունը փոփոխելու ադրբեջանական կողմի պահանջները հայ փորձագետը նշել է, որ հաշտության պայմանագրում նման կետ չկա։ «Ադրբեջանն իսկապես պնդում է փոխել Հայաստանի Սահմանադրությունը։ Բացի այդ, Ադրբեջանն ունի հսկայական քանակությամբ պահանջներ, այդ թվում 300 հազար ադրբեջանցիների բնակեցումը Հայաստանում, այլ տարածքային զիջումները, իսկ լրջորեն ասած խոսքը հայկական պետականության լուծարման մասին է։ Ալիևը խոսում է Արևմտյան Ադրբեջանի մասին նկատի ունենալով ողջ Հայաստանը: Այդ մասին նա խոսում է պաշտոնապես և անընդհատ կրկնում, որ Հայաստանը ֆաշիստական պետություն է, վտանգ, որը պետք է վերացվի»,- ընդգծել է Միքայելյանը։
Նրա խոսքով, ակնհայտ է, որ Ալիևը պատրաստվում է նոր պատերազմի, սակայն պաշտոնական Երևանը դիմադրում է հասկանալով այդ իրողությունը և պարզապես փորձում է դիվանագիտական ճանապարհով լուծել խնդիրը։ Ավելին, դա ոչ պիտանի ճանապարհ է, քանի որ, ըստ փորձագետի, Հայաստանի ներկայիս իշխանությունն իր զինանոցում պարզապես չունի համապատասխան հնարավորություններ։ Եվ դրա պատճառով էլ բանակցային գործընթացում իրավիճակը ներկայումս դադարի վիճակում է, բայց ցանկացած պահի իրավիճակը կարող է սրվել։
Ինչ վերաբերում է Հայաստանի իշխանության հերթական զիջումներին, ապա, ըստ Միքայելյանի, Փաշինյանն արդեն խոսում է Սահմանադրությունը փոխելու իր մտադրության մասին, բայց դժվար թե կարողանա դա իրականացնել: «Փաշինյանն արդեն ուզում է փոխել Սահմանադրությունը, բայց խնդիր ունի: Նա կարող է չկարողանա Սահմանադրության հանրաքվե անցկացնել, ավելին, գրեթե համոզված եմ, որ հանրաքվեով Սահմանադրությունը կմերժվի։ Իսկ Ալիևը դա կարող է օգտագործել որպես պատրվակ նոր պատերազմի համար, քանի որ ասում է, որ իրեն երաշխիքներ են պետք, իսկ երաշխիքները ներառում են Փաշինյանին անվերապահ մանդատ տալը»,– ասել է Միքայելյանը։ Նրա կարծիքով, հնարավոր չէ լրջորեն խոսել Բաքվի և Երևանի միջև խաղաղության պայմանագրի մասին, քանի որ Ադրբեջանը նման մտադրություններ չունի։ «Ադրբեջանի մտադրությունը նոր պատերազմ է, որը, ամենայն հավանականությամբ, տեղի կունենա, այլ հարց է, թե ե՞րբ»,- ընդգծել է Միքայելյանը։
2020 թվականի 44-օրյա պատերազմի ավարտից հետո կողմերը խոսում են խաղաղության պայմանագրի ստորագրման անհրաժեշտության մասին, և ամեն անգամ նշում ժամկետներ՝ 2022, 2023 կամ 2024 թվական, սակայն փաստաթուղթն ինքնին, որը կոչված է վերջնականապես խաղաղություն հաստատել երկու երկրների միջև, դեռ համաձայնեցված չէ։ Խաղաղության պայմանագրի տեքստի շուրջ բանակցությունների ընթացքում Հայաստանի իշխանությունները ստիպված էին գնալ մի շարք զիջումների չնայած այն բանին, որ պաշտոնական Բաքուն չի զիջում իր դիրքերը և նոր պահանջներ է ներկայացնում Երևանին, որպեսզի վերջնականապես ամրապնդի Լեռնային Ղարաբաղի հարցում ձեռք բերված հաղթանակները։