– Ջակ, Դուք 9 տարեկանից ապրում եք ԱՄՆ Լոս Անջելես քաղաքում և կարելի է ասել, որ կյանքի մեծ մասն անց կացրել եք օտար ափերում: Նկարում եք, պատմվածքի հեղինակ եք, բայց Ձեր բոլոր ստեղծագործություններում կարմիր գծով անցնում է հայկական շունչն ու հոգին: Ինչպե՞ս է հաջողվել պահպանել այն:
– Շատ դժվար է եղել այն պահպանել, քանի որ մեծացել եմ ԱՄՆ-ում և սիրում եմ տեղի մշակույթը, որտեղ միախառնված են տարբեր ազգերի մշակույթներ: Միևնույն ժամանակ զգում էի, որ կան արժեքներ, որոնք պետք է պահպանել: Մշտապես տեղի մշակույթի ներգործության և հայոց ազգայինը պահպանելու հարցերը խառնաշփոթ են առաջացրել, բայց ամենաշատը ինձ հուզում էր այն, թե ինչպես կարող եմ տեղի և հայոց ազգային մշակույթները համատեղել: Երկար եմ փնտրել այն կետը, որտեղ մեկը մյուսին ոչ միայն չեն խանգարի, այլև կփոխլրացնեն: Այստեղ քիչ հայ արվեստագետներ կան, բացի այդ, իմ շփումներն ավելի շատ ամերիկացիների հետ են: Նման դեպքում ավելի է դժվարանում հայկական արժեքների պահպանությունը: Իմ մեջ հայկական ավանդականին ու ազգայինին հավատարիմ մնալու հարցը դեռ մանկուց ընտանիքումս է սերմանվել: Հետագայում, երբ տարիք առա, ինքնության պահպանման ցանկությունն ինքնիրեն արթնացավ: Տեսնելով Ամերիկայի և՛ լավը, և՛ վատը, հասկացա, որ շատ հարցերում հայերս ավելի ճիշտ ենք ապրում, քան այլ ազգերը:
– Խոսքը առօրյայի՞, թե՞ ընտանեկան արժեքների մասին է:
– Ավանդաբար հայկական ընտանիքներում հոր դերակատարումը բավական բարձր է, ինչը շատ այլ ազգերի դեպքում այդպես չէ: Հայկական ընտանիքում հայրը և մայրը իրենց հստակ տեղն ու դերն ունեն: Իմ կարծիքով դա օգնում է, որ ընտանիքն ավելի կայուն լինի: Դա ինձ համար շատ կարևոր է: Գուցե դա է պատճառներից մեկը, որ ինձ մոտ ազգային ու ընտանեկան ավանդույթները պահպանելու ցանկություն առաջացավ:
– Գուցե տարբեր ազգերի հետ շփումներն են օգնել, որպեսզի ազգայինը պահպանելու ցանկություն առաջանա: Հավանաբար այլոց մոտ տեսել եք սովորույթներ, որոնք ընդունելի չե՞ն եղել:
– Այո, կան բաներ, որոնք ինձ համար խորթ են, բայց այդ ամենը տեսնելու և եղածը վերարժևորելու համար նախ հարկավոր է գնալ, տեսնել, համեմատել, նոր միայն եզրակացություն անել:
– Իսկ ստեղծագործելիս մտածո՞ւմ եք այդ մասին, թե՞ Ձեր ստեղծագործությունները բոլորովին այլ ապրումներից են ծնվում:
– Ստեղծագործելու ժամանակ ես այլ մարդ եմ, որպես ընտանիքի հայր՝ այլ: Մեկը մյուսին փոխլրացնում են, բայց ինձ համար կարևոր է, որ երկու կերպարներն էլ միասին լինեն: Որպես ստեղծագործող ուրիշ աչքերով ես նայում առօրյա կյանքում տեղի ունեցող իրադարձություններին, իսկ ստեղծագործելիս՝ ամեն ինչին նայում եմ կյանքի և առօրյայի աչքերով: Դա շատ հետաքրքիր է:
– Դուք հեղինակել եք նաև «Առյուծի սիրտը» պատմվածքը, որտեղ կրկին հայկական հետք ու շունչ կա: Այն հայր և որդի ժամանակ և տարածություն չունեցող փոխհարաբերությունների ու ապրումների մասին է: Ինչն էր առաջին անգամ պատմվածք գրելու ցանկության շարժառիթը:
– ԱՄՆ-ում գեղարվեստի ինստիտուտն ավարտելուց հետո մանկական հրատարակչի հետ համագործակելով մանկական երկու գիրք ձևավորեցի և պատմությունը գրելու, ձևավորելու և հրատարակելու ցանկություն առաջացավ: Երբ իմացա որ մեր առաջնեկն է լույս աշխարհ գալու, գիշերը մտորումների մեջ էի և հանկարծ ինքս ինձ հարցրեցի, թե ինչը կարող է այն ամենադժվար ու անլուծելի հարցը լինել, որը ծնողը պետք է ջանք չխնայելով հաղթահարի: Պատմվածքն այդ ժամանակ ծնվեց: Շատ արագ գրի առա: Բայց քանի որ ես գրող չեմ, ինձ օգնության եկավ իմ ընկերը՝ Կարո Փլիկյանը, որը պատմվածքներ է գրում: Եվ այդպես, համատեղ աշխատանքի արդյունքում ստեղծվեց իմ առաջին գրական գործը, որտեղ երեխան ծնվում է սրտի արատով, իսկ հայրը փորձում է հաղթահարել այդ փորձությունը, պայքարել ու փրկել իր տղայի կյանքը:
– Պատմվածքում, սակայն, կան նաև ապրումներ, որոնք հայրական օջախից հեռանալուց հետո սովորաբար հաղթահարում են զավակները: Արդյոք պատմվածքի այդ դրվագը զուգահեռվո՞ւմ է Ձեր մտորումների հետ:
– Հայրս շատ պահպանողական անձնավորություն է: Դա հատուկ է հայ ընտանիքներին: Օրինակ, որդին պետք է ծնողների հետ ապրի և այլն, բայց ինձ համար, որպես հայի, դա առաջին տեղում չէր, քանի որ ընտանեկան ավանդույթները պահպանելուց բացի, ցանկություն ունեի իմ պատկերացումներով ապրել: Ես էլ հեշտ չեմ բաժանվել իմ հայրական օջախից: Ֆիզիկապես հեռանալը հեշտ է, սակայն հոգեկան ապրումները հաղթահարելը, կարող եմ ասել, հեշտ չի եղել, քանի որ որպես զավակ միշտ էլ ցանկանում ես ծնողի կողքին լինել: Ես մեծացել եմ մի ընտանիքում, որտեղ կային ավանդույթներ, որոնք պետք էր պահպանել, և ես միշտ ամեն ինչ արել եմ ծնողներիս և շրջապատիս գոհացնելու և ուրախացնելու համար: Սակայն, գալիս է մի պահ, որ սկսում ես մտածել, թե շրջապատդ ինչքանո՞վ է ջանում նույնկերպ քեզ ուրախացնել և արդյոք ներդրածդ ջանքերը միակողմանի չե՞ն: Ինչ վերաբերում է հայր և որդի փոխհարաբերություններին ու ապրումներին, որոնք ներկայացված են պատմվածքում, ապա գրելու ընթացում ես չէի մտածում իմ և հայրական ընտանիքից բաժանվելու պահին ունեցած ապրումների մասին: Պատմվածքը գրելուց հետո ավելի ակնառու դարձավ, որ իսկապես բավական խորն են եղել բաժանման ապրումները, այդ պատճառով էլ, գուցե, այն տեղ է գտել պատմվածքի մեջ:
– Ի դեպ, հետաքրքիր է, որ պատմվածքի հերոսը հեռանում է հայրական օջախից, բայց վերադարձի մասին ոչինչ չկա: Արդյոք պատմվածքը շարունակություն կունենա՞:
– Այդ հարցը շատ են տալիս: Կարծում եմ, այն շարունակություն կունենա, քանի որ կարևոր է ներկայացնել նաև հայրական օջախից հեռանալուց հետո տղայի ապրումներն ու մտորումները: Անկեղծ ասած, դեռ չեմ մտածել, թե պատմվածքի հերոսը ինչ փորձություններ պետք է հաղթահարի: Դժվարանում եմ ասել, թե երբ կծնվի երկրորդ պատմվածը, բայց անպայման շարունակություն կունենա:
– Հայ արվեստագետի համար հե՞շտ է, թե՞ դժվար ապրել, ստեղծագործել Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում ու որպես արվեստագետ կայանալ: Իմ կարծիքով այստեղ ավելի շատ սպառողական միտքն է գերիշխում, քան հոգևորը, իսկ ազգայինը կա՛մ չկա, կա՛մ բավական հետին պլան է մղված: Եվ երկրորդ հարցը՝ եթե նորից մասնագիտություն ընտեիք, արդյոք կրկին կցանկանայի՞ք նկրիչ դառնալ:
– Այո, չիշտ եք նկատել: Ինչ վերաբերում է մասնագիտությանս, ապա, միանշանակ, բայց եթե նորից նույն ճանապարհն անցնեի ինքս ինձ ավելի վաղ տարիքում կընդունեի որպես նկարիչ: ԱՄՆ-ում կայանալը հեշտ չէ: Պետք է կարողանալ նաև աշխարհին ներկայանալի լինել, ինչը բավական բարդ է: Այստեղ շատ հետաքրքի ր է: Նկարիչը կարող է շատ լավ ստեղծագործել, բայց այդպես էլ չկայանալ ու չընդունվել որպես նկարիչ: Բազմազգ երկիր է Ամերիկան և բոլորն ավելի շատ նորություն են փնտրում: Ուստի պետք է կարողանաս նոր ու այնպիսի խոսք ասել, որը հասկանալի լինի տարբեր ազգերի ներկայացուցիչների համար և միևնույն ժամանակ հետաքրքիր լինի: Հակառակ դեպքում քեզանով չեն հետաքրքրվի: Դա նաև օգնում է որպես արվեստագետ անընդհատ աճել ու կայանալ:
– Ամփոփելով զրույցը, ԱՄՆ-ում կամ կայացած այլ երկրներում ապրող հայի համար կարևո՞ր է ազգայինը պահպանելը և ինչպե՞ս կարելի է պահպանելով սեփական ես-ը ճանաչելի դառնալ աշխարհին:
– Շատ կարևոր է ինքնաճանաչումը: Եթե յուրաքանչյուր մարդ կարողանա իր ցանկություններն ու հնարավորությունները համադրել, ապա կկարողանա ավելի շուտ կայանալ ու ավելի հեռուն նայել: Եվ ամենևին կարևոր չէ, թե ինչ ուղղությամբ ես շարժվում, կամ արվեստի որ ճյուղն ես ընտրել: Օրինակ, եթե ես ավելի վաղ տարիքում ընդունեի, որ ես նկարիչ եմ, ապա ավելի շուտ կհասնեի այն կետին, որտեղ հիմա եմ: Բայց մյուս կողմից, հաշվի առնելով, որ յուրաքանչյուրն ինքն է ընտրում, թե ինչ է ուզում անել ու այդ ուղղությամբ է հարթում իր ճանապարհը, ապա կարող եմ ասել, որ յուրաքանչյուրի տեղն այնտեղ է, որտեղ հիմա է, և դա է իրենը: Ես չեմ ուզում որևէ մեկին խորհուրդ տալ, քանի որ ամեն ինչ խիստ անհատական է, բայց մի բանում համոզված եմ, որ ինքնաքննադատությունը երբեմն խանգարում է ցանկությունների ավելի վաղ իրականացմանը: Միշտ պետք է աշխատել որպեսզի ցանկություններն իրականություն դառնան, անկախ նրանից աշխատանքի արդյունքը քեզ դուր է գալիս, թե ոչ: Ամեն դեպքում ես հավատում եմ, որ արվեստագետը մշտապես պետք է պատրաստ լինի բարձունքներ նվաճելու, հակառակ դեպքում, համաշխարհային այս այս թոհուբոհի մեջ կկորցնի անգամ սեփական ես-ը:
Հարցազրույցը վարեց` Արմինե Գրիգորյանը
ԱՄՆ, Լոս Անջելես, 2020 թ.
orer.am