Դառնանք ողորմի տանք

Ընթերցողին ներկայացվող այս մտահոգություններս ես գրել եմ հինգ տարի առաջ, նույն այս օրերին, երբ ավարտեցի քերթողահայր Խորենացուց հետո «երկրորդ պատմահայր» պատվին ու կոչումին արժանացած, 18-րդ դարի պատմիչ-պատմբան Միքայել Չամչյանցի «Պատմություն հայոց, ի սկզբանե աշխարհի, մինչև 1785թ.» աշխատության I հատորի թարգմանությունը կամ փոխադրումը գրաբարից՝ ժամանակակից գրական հայերենի: Փորձեցի հավաստիանալ՝ լրատվամիջոցները, գրականության ու արվեստի ինստիտուտները իրենց հաղորդումներում ու նիստերում կհիշատակե՞ն «երկրորդ պատմահոր» անունը դեկտեմբերի 4-ին, նրա ծննդյան օրը: Ավա°ղ …. գուցե ե՞ս չեմ լսել, կամ գուցե չե՞ն խախտում 70-ամյա լռության ավանդույթը նաև ազատ, անկախ, ինքնիշխան Հայաստանում: Այսինքն ամբողջ մեկ դար մոռացության է մատնվել մեր պատմության ամենախոշոր գիտակներից մեկը, որին ժամանակակիցները համարել են 18-րդ դարի հայ ամենամեծ մտավորականը, մեծ հայրենասերն ու հայասերը: Այս անթափանց քողը չքաշվեց նրա վրայից: Այսօր վստահորեն կարելի է ասել, որ մեր մտավորականների շրջանում շատերը չէ որ ծանոթ են Մ. Չամչյանցի «Պատմությանը» և դրանում մեղավոր չեն, քանզի նրանց ուսուցիչներն ու դասախոսներն էլ են անտեղյակ, որովհետև Հայաստանում խորհրդային կարգեր հաստատվելուց ի վեր ուսումնական ծրագրերում չի ընդգրկվել նրա անունը: Պատճառը պարզ է, անաստվածություն քարոզվող երկրում չէր հանդուրժվի աստվածաբանական ու կրոնական մեկնությունների, առավել ևս՝ ազգերի միջև եղած տարբերության գաղափարախոսությունը:
Միայն 1985թ., Մ. Չամչյանցի «Պատմություն հայոց…»-ի Վենետիկում առաջին տպագրության 200 ամյակի առթիվ Երևանի պետական համալսարանը վերահրատարակեց այդ աշխատությունը՝ 2000, այսօրվա համար՝ պատկառելի, այն ժամանակի համար՝ ծիծաղելի տպաքանակով: Գրքի խմբագրական կազմը՝ պատմության և լեզվաբանության հայ անվանի մասնագետները, պահպանելով ժամանակի պահանջվող գաղափարախոսական մոտեցումները, որոշ պատմագիտական վերլուծության թերություններ նշելով հանդերձ, գրքի նախաբանում այս աշխատությունը համարեցին «… պատմամշակութային վիթխարի երևույթ, որին վերապահված էր դառնալ հայ նոր պատմագիտության հիմնակետերից մեկը»: Բայց եռահատոր այդ ուսումնասիրությունը սեղանի գիրք չդարձավ: Նախ արժե համառոտակի ծանոթանալ այս հիրավի հանճարեղ մարդու կերպարին:
Ծնվել է Պոլսում 1736թ. դեկտեմբերի 4-ին, (այսինքն արդեն 280 ամյակն է, լրանում է 2016թ.-ի դեկտեմբերի 4-ին, 2016-ին, նաև «Պատմության» տպագրության 230 ամյակն է): Կարապետը (միչև կաթոլիկ վարդապետ կարգվելը) Պոլսում ավարտելով հայկական վարժարանը, ուսումը շարունակում է սուրբ Ղազար կղզու Մխիթարյան միաբանության դպրոցում, հետո նաև եվրոպական մի քանի համալսարաններում: «Պատմություն հայոց…»-ը գրելիս նա հին ձեռագրերին ու մատյաններին ծանոթացել է բնօրինակների լեզվով: Եղել է բազմալեզվանի, հիմնովին տիրապետել է հունարեն, լատիներեն, իտալերեն, ֆրանսերեն, անգլերեն, գերմաներեն, պարսկերն, ասորերեն, եբրայերեն, թուրքերեն, ինչպես նաև մի շարք մեռած լեզուների և կարողացել է հայոց պատմության որոշ շրջաններ լուսաբանել օտար սկզբնաղբյուրների միջոցով, հայոց պատմությունը համադրելով հարևան ժողովուրդների պատմության հետ: Ինչպես նշում են գրքի համալսարանական վերահրատարակության առաջաբանի հեղինակները, Չամչյանցի պատկառելի քանակի գիտական ուսումնասիրությունները զարմանք ու պատկառանք են առաջացնում, ունեն նաև աղբյուրագիտական նշանակություն: Նրա ուսումնասիրության առարկա են դարձել ոչ միայն հայոց պատմությունը, այլև լեզվաբանությունը, մանկավարժությունը, մշակույթը, կրոնագիտությունը, աշխարհագիտությունը: Բավական է ասել, որ «Պատմություն հայոց, ի սկզբանե աշխարհի մինչև 1785թ.» գրելիս նա օգտագործել է 23 հայ և 70-ից ավելի օտար հեղինակների տպագրած գրքեր, հարյուրավոր վավերագրեր, հիշատակագրեր, թղթեր (նամակներ), ողջույնագրեր, եկեղեցական ժողովների որոշումներ, կանոնագրքեր, ճառընտիրներ, վկայություններ, գրական գրավոր և բանավոր ստեղծագործություններ, և դրանց մեջ եղած փաստերը միմյանց հետ համեմատելուց հետո միայն, տեղադրել է իր պատմության մեջ, դա էլ համարելով ոչ ստույգագույն վարկած:
Լինելով հայ կաթոլիկական եկեղեցու վարդապետ, Մ. Չամչյանցը հայոց քրիստոնեկան դավանանքի երկու ճյուղերի՝ Առաքելական և կաթոլիկական եկեղեցիների համագործակցության ջերմ ջատագովն էր: Այս գաղափարները նա արծարծել էր իր «Վահան հավատո, որում հաստատի ուղղափառություն Հայաստանեաց եկեղեցվո» տպագրված աշխատության մեջ: Այս գիրքը Վատիկանի հավատաքննության գերագույն ատյանը որակեց հերոտիկոսություն և 1818թ. այրեց խարույկի վրա:
Իր բազմազբաղ ուսումնասիրությունների ընթացքում Չամչյանցը աչքաթող չի արել սելջուկ թուրքերի յաթաղանից փրկված հայերի վիճակը, որոնք իրենց բնօրրանում և հարևան երկրներում սփռված, կանգնել էին ուծացման եզրին: Նա իրեն նվիրում է գաղթօջախների հայ երեխաների հայեցի դաստիարակության և կրթության, հայկական ավանդույթներն ու մշակույթը պահպանելու գործին: Հիմնականում Մերձավոր Ասիայի հայկական գաղութներում բացում է ազգային դպրոցներ, որպես ուսուցիչներ հրավիրում եվրոպայում կրթություն ստացած երիտասարդներին, այդ դպրոցների համար գրում է ուսումնական ծրագրեր և ուսուցման մեթոդիկա, շեշտը դնելով ազգային լեզվի և հայագիտական առարկաների վրա, ինքն էլ գրում է և 1779թվ. լույս է ընծայում այդ դպրոցների համար «Քերականություն հայկազյան լեզվի» դասագիրքը, որով դասվանդվում են հայոց դպրոցներում շուրջ 70 տարի, և վերահրատարկվում 15 անգամ:
Բայց Չամչյանցի վերահրատարակված «Պատմություն…» գիրքը չդարձավ ընթերցասերների սեղանի գիրք ոչ այն պատճառով, որ չհրապուրեց ընթերցողին իր ոճով, փաստերի ճշգրտությամբ, այլ պարզապես, այն գրված էր հին հայերենով, դասական գրաբարով, ուշ մրջնադարում գործածվող հայերենի համակցությամբ: Համոզված եմ, բացի մի քանի այդ լեզվին տիրապետող մասնագետներից, այն չեն ընթերցել նույնիսկ հայոց պատմություն դասավանդող ուսուցիչներն ու դասախոսներից շատերը: Թող վիրավորական չհնչի, սա դառը ճշմարտություն է: Վերջին հարյուր տարում հայոց պատմությունը խորքային աղավաղումներ է կրել: Այսօր արդեն մենք մեր ժողովրդի պատմությունը վատ գիտենք: Թե հասարակության լայն շրջանների, թե մասնագետ պատմաբանների համար սեփական ազգի պատմության առավել ճշգրիտ իմացության պահանջարկ է առաջացել, քանի-որ թե գիտական, թե քաղաքական բանավեճերի ժամանակ և թե հատկապես լրատվամիջոցներով հաճախ են մեջբերումներ արվում մեր պատմական անցյալից, վկայակոչություններ անում, որոնք երբեմն անստույգ են, մտացածին: Եվ դրանում մեղավոր են ոչ միայն վկայակոչողները, այլև այն պատմաբան ուսումնասիրողները, լրագրողները, գրողները, ովքեր հանրությանն են ներկայացնում դասգրքեր, մենագրություններ, հանրամատչելի ձեռնարկներ, որտեղ խեղաթյուրված են պատմական ժամանակաշրջանը, երևելի անձանց անունները, նրանց կատարած մեծագործությունները:
Եվ դա այն դեպքում, երբ օտար պատմիչները, հայոց պատմությունը գրելիս, հենվում են հատկապես Խորենացու և Չամչյանցի փաստերի վրա, որպես առավել ստույգ աղբյուր:
Մենք մեզ համարում ենք ազգասեր և ավանդապահ ազգ ու ժողովուրդ, հպարտանում ենք մեր պապերի և նախապապերի մեծագործություններով, բայց չենք ընդօրինակում նրանց փորձառությունը ազգին սպառնացող վտանգին դիմագրավելու պահին, կորցրել ենք ազատ ու ինքնիշխան ապրելու նրանց խրոխտ բնավորությունը: Չէ որ միայն ոգեկոչությամբ անհնար է հաղթահարել հավերժի անվախճան ճանապարհը, եթե չունենաս ճանապարհացույց առաջագնացներ, ազգին նվիրյալ իմաստուն այրեր, որոնք Արշակ Մեծի հանդգնությունն ունենան, Աբգար արքայի և Տրդատի իմաստնությունն ու խոհեմությունը, Նարեկացու տիեզերական մենախոսությունը, Չարենցի ըմբոստ ոգու միասնականության բանաձևը:
Կարծում եմ Մ. Չամչյանցի «Հայոց պատմությունը» մի նոր լիցք կհաղորդի ընթերցողին, դուրս գալու քառորդ դար վիհում խարխափելու վիճակից: Հավանաբար հենց դա է պատճառը, որ նա հատուկ խնդրանքով է դիմում իր ընթերցողին, գրելով.
«Խոսքիս վերջում հորդորում եմ քեզ՝ ընթերցողիդ, ուղղամիտ ընթերցիր այս պատմությունը՝ ի շահ սրա ավանդած բարի տեղեկությունների, քանզի պատմության տեղեկությունների ընթերցումը, եթե զուտ հետաքրքրությունից է, անիմաստ է, նաև, եթե հիշողությունը հարստացնելու նպատակ ունի, մի ծանրաբեռնիր ուղեղդ, օգուտ չի տա, քանի որ առաջին դեպքում այն չի պտղաբերի, իսկ երկրորդ դեպքում ավելի շուտ կտխրեցնի, քան բերկրանք կպատճառի: Սակայն, եթե ընթերցում ես մարդու կյանքի ընթացքը ուղղելու նպատակով, արդյունավետ է և բարի, նաև կխթանի հոգու խաղաղությանը…»:
Անհրաժեշտ է միշտ ականջալուր լինել մեր իմաստուն մեծերի իմաստուն խոսքերին: Հիշենք և ողորմի տանք նրանց հոգիներին:

Հ.Գ. – Հավելեմ և հիշեցնեմ. Մ. Չամչյանցի «Պատմություն հայոց, ի սկզբանե աշխարհի մինչև 1784թ.» աշխատությունը երեք հատորով, ամեն հատորում երկու գիրք, առաջին անգամ լույս է տեսել Վենետիկում «Պատմության» ավարտից մեկ տարի անց, 1785թ. հունիսին, բարեպաշտ Հովսեփ և Զաքար Բարաղամյան եղբայրների ծախսերով:
Իմ կողմից ժամանակակից գրական լեզվի փոխադրված Առաջին հատորը (երկու գրքով), 4-5 տարի է ձեռագիր վիճակում է: Երևանի Պետ. համալսարանի հրատարակչության տնօրեն՝ Պերճ Ստեփանյանը 2012թ. հաշվարկել տվեց հատորի 500 օրինակով տպագրական ծախսերը «Գյուլբենկյան» հիմնադրամի միջոցով տպագրությունը իրականացնելու համար, սակայն նրա մոտալուտ մահով չիրականացավ գրքի լույսընծայումը: Ես չեմ դիմել ոչ պետական համապատասխան կառույցներին, ոչ էլ գրասեր հովանավոր մեծահարուստներին: Գուցե այս փոքր հոդվածին կարձագանքեն ընթերցողներից ոմանք և ես ձեռնամուխ կլինեմ «Պատմության…» հաջորդ երկու հատորների լեզվի փոխադրմանը:

Համլետ Մանուկյան