Ծանր գինի

Այս տարի խաղողի բերքն աննախադեպ է: Բերքը շատ է, խնդիրներն էլ քիչ չեն: Նախապես հայտարարվել էր 150 դրամ մեկ կգ մթերվող խաղողը, սակայն ժամանակը ցույց տվեց, որ խաղողի հիմնական գինը 120-135 դրամի շրջանակներում  է, նման գին վաղուց չէր գրանցվել: Տեխնիկական սորտերից բացի էժանացել են նաև սեղանի սորտերը, եթե նախկինում 200 դրամից ավելին էր մեկ կգ–ի համար, ապա այս տարի գինը նվազել է: Խաղողի մթրեման դժվարությունների գործում դեր խաղաց նոր տիպի կորոնավիրուսի համաճարակը, իրացման կետերի վատ աշխատանքը կամ փակումը, մթերողների ֆինանսական խնդիրները: Իսկ ինչ անեն նրանք, ովքեր խաղող են աճեցրել և նրանց ընտանիքի հագուստը, ջերմությունը, սնունդը կախված է խաղողի, միմիայն խաղողի իրացումից:

Արարատի մարզի Վերին Արտաշատ գյուղի բնակիչ Գևորգը սեղանի սրոտեր է աճեցնում՝ Շահումյան, Կասանդրա, Մխիթար, Կարդինալ. այս տարվա խաղողի բերքից գոհ է, գնից`ոչ. «Սպայկայից գումար են տվել խաղողի համար, լացելու գին է՝ 180 դրամ մեկ կգ–ի համար, բայց սեպտեմբերի սկզբին 200-220 դրամ էր: Էսի գին չի ծախսի դիմաց: Մենք գարնանից հողի վրա ենք մինչև ուշ աշուն: Դեռ պիտի խաղողի վազերը թաղենք, մարդ ենք բռնելու, մենք մենակ չենք կարա, պիտի վճարենք»:

Պատմում է, որ ընտանիքը խաղողի իրացումից ստացված գումարով է հոգում տան ծախսերը. Ձմեռվա ցախը, ապրուստը և եթե նորմալ գին են վճարում խաղողի դիմաց՝ կարողանում են ծախսերը հոգալ, եթե՝ ոչ «ծառերը կտրելու են տաքանան, երեխեքը հո չեն մրսի»:

Գևորգը նշում է, որ նախորդ տարիներին խաղողի գնից գոհ են եղել, գյուղում մինչև 600 դրամով արտահանելու խաղող են ունեցել և այդ գնով էլ վաճառել են, նաև պահել սառնարաններում. «Ես չեմ վաճառել այդ գնով, բայց մարդիկ էդ գնով էլ են վաճառել»: 

Ի դեպ, խաղողի սեղանի սորտերը սառնարաններում պահելու սովորույթը Վերին Արտաշատում ընդունված է:

Նա բացատրում է, թե ինչով է  պայմանավորված խաղողի տեխնիկկան սորտերի ցածր և սեղանի սրոտերի բաձր գինը: Պարզվում է, որ տեխնիկական սորտերի շաքարայնությունը բարձր է և լավ գինի, օղի է ստացվում, սակայն գինը ցածր է և հակառակը:

«Վերին Արտաշատի խաղողագործները բերքի 70 տոկոսը հանձնում են 130-135 դրամով՝ նայած շաքարայնությանը, պետք է 18 տոկոս շաքարայնությունը բավարարի: Սեպտեմբերին խաղողը նոր է  քաղցրանում: Խաղողը հանձնում են Մխչյանի, Այգեստանի, Երևանի մթերման կետերում»,- ասում է նա և միաժամանակ չի մոռանում շեշտել, որ մթերման կետերի մոտ կիոմետրերով հերթեր են, գինը էժան է, մարդիկ գիշերում են բաց երկնքի տակ, սակայն հերթից դուրս չեն գալիս. խաղողահյութը բեռնատարնների տակից իրենց ձմեռվա հույսերի նման հոսում–գնում է:

Իսկ ինչ են անում այն խաղողագործները, որոնք քիչ քանակությամբ խաղող ունեն մթերելու, նրանց համար ևս գործում են որոշակի «օրենքներ»: Գալիս են խաղող վերավաճառողները, գնում են ցածր գնով և հետո մթերման կետրում սահմանված գնով իրացնում: Մարդիկ հաճախ գոհ են այդ վիճակից, քանի որ քիչ քանակությունը խնդիր է, սակայն այդ քիչ քանակության դեպքում էլ ստիպված եկամուտի մի մասը զիջում են վերավաճառողներին:

Գևորգը թեև այնքան էլ գոհ չէ այս տարվա խաղողի գնից, սակայն հույս ունի, որ այս տարի ևս կկարողանա իր ընտանիքի ձմեռվա հոգսերը հոգալ:

Հայաստանի գինեգործների միության նախագահ Ավագ Հարությունյանը այս տարվա խաղողի բերքի ծավալներն աննախադեպ է համարում և նշում է, որ վերջին 20 տարում նման բարձր բերք Հայաստանում չեն ստացել, թեև խաղողի այգիները շատ քիչ են ավելացել, սակայն հիմնական հարցը նախորդ տարիներին ոլորտում ձևավորված բարվոք վիճակն էր: Հենց այդ վիճակով էլ պայմանավորված գյուղաբնակներն ու ֆերմերներն էլ ավելի լավ են սկսել մշակել այգիները և ստացել են մեծ ծավալի բերք: Ի դեպ, բնությունն էլ բարենպաստ էր:

Թեև եղանակը բարենպաստ էր խաղողի համար, սակայն կորոնովիրուսի համաճարակով պայմանավորված խաղող մթերողների մոտ սրվեցին գինու իրացման խնդիրները: Ըստ Ավագ Հարությունյանի, գինի արտադրողները արտադրանքի 60-70 տոկոսը չեն կարողացել իրացնել և այժմ գումար չունեն նոր մթերումների համար: 

«Ամենամեծ խնդիրը վերամշակողների մոտ է. տեղ չունեն, որ մթերեն, փող չունեն, որ մթերման դիմաց վճարեն, վարկեր տրամադրում են, սակայն գրավը չի հերիքում: Մթերողները ինչ կա–չկա գրավ են դրել, եթե գրավը հերիքում է՝այն ցածր են գնահատում»,- ասում է նա:

Հարությունյանը  նաև նշում է, որ ոչ բոլոր գինու գործարաններն են աշխատում և մթերում այս պահին, նաև գտնում է, որ պետք է գործարանների վրա ճնշման մեխանիզմեր լինի, որը հնարավորություն կտար մթերման հարցերը լուծել: Ըստ նրա, այս պահին 4-5 գործարան է  խաղող ընդունում 135 դրամով:

Իհարկե, չի մոռանում նշել, որ կորոնավիորւսի հետ կապված սուբսիդավորում արեց կառավարությունը, որը բավարար չէ: Պետք էր խաղողը մթերել և պետությունը կարող էր պատվիրել ողջ մթերումը, հետո պարզ կլիներ ինչպես վարվեին մթերած խաղողի հետ. «Պետք է բերքը դաշտում չմնա»:

Խաղողի մթերման հետ կապված ըստ նրա, հիմնական «մեղավորը» կորոնավիրուսի համաճարակով պայմանավորված տնտեսական բարդություններն են: Արտադրանքի հիմնական շուկան Ռուսաստանն է, որտեղ խաղութները, ռեստորանները չէին աշխատում և գինեգործների արտադրանքը մնաց առանց իրացնելու, իսկ Եվրոպան հիմնականում փակ է հայ գինեգործների համար:

Հարցին, թե ինչո՞ւ Վրաստանում խաղողագործներին սուբսիդավորում է պետությունը, իսկ Հայաստանում՝ ոչ, ասում է, որ Վրաստանում խաղողագործությունը 40 տոկոս սուբսիդավորվում է պետության կողմից, բայց դա ամերիկյան փողեր են, Հայաստանը «նման նվերներ չունի»:

Ինչ վերաբերում է գինու արտահանմանը, ապա նշում է, որ 5 տոկոսով նվազել է արտահանումը: Նաև որոշ ընկերություններ օգտվելով թույլ վերահսկողությունից արտադրում են ոչ որակյալ գինի, քիչ չեն սև շուկայում կատարվող իրացումները: 

Էկոնոմիկայի նախարարությունից փոխանցում են, որ 2020 թվականի հոկտեմբերի 14-ի դրությամբ 50 ընկերություն խաղող է մթերում 54: Շուտով  նաև Վայոց ձորի մարզի 10 ընկերություն կսկսեն մթերումները։

Նշում են, որ  այս տարի նախարարությունը խաղողի մթերման շուրջ քննարկումներ է անցկացրել թե անհատների, թե խաղող մթերողների հետ. տեղյակ են ոլորտի խնդիրներից, լսել են բոլոր առաջարկները:

Հիմնական խնդիրներից, Էկոնոմիկայի նախարարությունն առանձնացնում է, կորոնավիրուսի համաճարակով պայմանավորված արտադրանքի իրացման ծավալների նվազումը, ֆինանսական մուտքերի կրճատումը և ազատ պահամանների սակավությունը։ 

«Խաղողի վերամշակմամբ զբաղվող տնտեսավարողների մոտ պատրաստի արտադրանքի իրացման ռիսկերը մեղմելու, խաղողի գնումների համար անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցների ներգրավման համար Կառավարությունն ընդունել է «Կորոնավիրուսի տնտեսական հետևանքների չեզոքացման քսանչորսերորդ միջոցառումը հաստատելու մասին» որոշումը»,- տեղեկացնում են նախարարությունից։

Նաև հիշեցնում են, որ ոլորտին տրամադրվող վարկերի տոկոսադրույքների սուբսիդավորման ծրագրով խաղողի մթերման նպատակով վարկերը կտրամադրվեն 0 տոկոս տոկոսադրույքով, 2 տարի մարման ժամկետով և մայր գումարի մարման մինչև 6 ամիս արտոնյալ ժամկետով։ 

Խաղողի մեծաքանակ մթերումներ իրականացնելու նպատակով բարձրացվել է նաև տրամադրվող վարկերի չափը՝ մինչև 3 մլրդ դրամ։ Էկոնոմիկայի նախարարության կողմից իրականացվող լիզինգի պետական աջակցության ծրագրի պայմաններում կատարվել են փոփոխություններ և  հումքի վերամշակող տնտեսավարողներին տրամադրվող լիզինգի չափը 450.0 մլն դրամից ավելացվել է մինչև 1.0 մլրդ դրամ։ Բացի այդ, սեպտեմբերի 1-ից մինչև դեկտեմբերի 31-ը 100 հազար լիտրը գերազանցող չափով կոնյակ և կոնյակի սպիրտ իրացնող, այդ թվում՝ արտահանող տնտեսավարողների համար նախատեսվել է լրացուցիչ աջակցություն:

Նշենք, որ այս տարվա խաղողի առատ բերքի իրացմանն աջակցության նպատակով Կորոնավիրուսի տնտեսական հետևանքների չեզոքացման քսանչորսերորդ միջոցառման շրջանակներում աջակցություն է նախատեսվել նաև խաղողի սառնարանային պահպանությամբ և արտահանմամբ զբաղվող տնտեսավարողներին, ըստ որի, վերջիններս կարող են ստանալ մինչև 1.2 մլրդ դրամի չափով, 0 տոկոս տոկոսադրույքով վարկեր։ 

Հավելենք, որ 2019 թվականին արտահանվել է շուրջ 16 հազար տոննա խաղող և մթերվել է շուրջ 163.0 հազար տոննա խաղող, իսկ 2020 թվականին ակնկալվում է, որ կմթերվի շուրջ 200.0 հազար տոննա խաղող։ 

2020 թվականի հոկտեմբերի 14-ի դրությամբ արտահանվել է շուրջ 10.8 հազար տոննա խաղող, նախորդ նույն ժամանակահատվածի 7.9 հազար տոննայի դիմաց։

Թեև Էկոնոմիկայի նախարարությունից տեղեկացնում են, որ շուրջ 50 ընկերություն խաղող է մթերում, սակայն Հայաստանի գենեգործների միության նախագահը նշում է 5: Արարատի մարզի խաղողագործներն էլ նշում են, որ ոչ բոլոր մթերման կետերն են բաց և ոչ բոլոր գինու գործարաններն են խաղող ընդունում, մարդիկ ստիպված տասնյակ կիլոմետրեր են կտրում, որ խաղողի բերքը այգիներում չմնա, իսկ իրենց ընտանիքներն`առանց ձմեռվա ապրուստի: