Այսօր ՛՛Տեսակետ՛՛ մամուլի ակումբում մի խումբ մտավորականներ անդրադարձան Արցախի վերաբերյալ եռակողմ համաձայնագրին, որով տարածքներ են հանձնովում թշնամուն:
Ասուլիսի ներկա էին Տիկնիկային թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար Ռուբեն Բաբայանը, հոգեբան Սամվել Խուդոյանը, Համահայկական գրողների միության նախագահ Աբգար Ափինյանը և պատմաբան Գուրգեն Մելքոնյանը:
Նրանք ներկայացրեցին իրենց խոսքն ու հորդորը՝ մեր երկրի համար ճակատագրական այս օրերի հետ կապված:
Խոսելով տեղի ունեցող իրադարձությունների և ապագայում մեր կորուստները վերականգնելու մասին՝ Ռուբեն Բաբայանն ասաց. ՛՛Մեր հայրենիքը՝ ՀՀ-ն ու Արցախը, ծանր վիրավոր է: Ի՞նչ է պահանջվում, առաջին հերթին՝ հոգատարություն, ջերմություն, համապատասխան վերաբերմունք, խուսափել վատ երևույթներից, որոնք այսօր բոլորի մտահոգությունների կենտրոնում են, թույլ չտալ քաղաքացիական պատերազմ…
Հիշենք՝ այսօր ինչ ունենք. Բազմաթիվ ընտանիքներ, որոնք կորուստներ ունեն, ունենք ահավոր մեծ քանակությամբ վիրավորներ, նրանցով պետք է զբաղվենք: Ունենք Արցախից եկած հայրենակիցներ, որոնք մեր ուշադրության կարիքն ունեն, մենք կարիք ունենք իրար հանդեպ ջերմության, սա չի նշանակում դավաճանել սեփական սկզբունքները, բայց կա գերագույն նպատակ՝ պետություն, մեր բոլոր ազգային իղձերը կարող են իրագորխել պետության առկայության դեպքում:
Ես չեմ սիրում վերջակետ դնել, ես չեմ կարծում, որ հազարամյակներից եկող ու դեպի հազարամյակներ գնացող ազգն իրավունք ունի վերջակետ դնել, ո՛չ: Պետք չէ զբաղվել ինքնախաբեությամբ, մենք զինադադարը կոչել ենք պատերազմի ավարտ, բայց դա այդպես չէ:
Այս հարցը դուրս է եկել ռեգիոնալ քաղաքականության շրջանակներից, այստեղ բախվել են խոշոր խաղացողների հետաքրքրություններ և շահեր, կա մի շատ պարզ տրամաբանություն՝ երբ երկու կողմ չի կարողանում հարաբերվել, երրորդն է միջամտում;
Ես կարծում եմ՝ սկսվում է նոր, դժվարին էտապ, որը պահանջում է մեծ ջանքեր: Երկար տարի եր ՌԴ-ն փորձում է վերականգնել իր ազդեցությունը նախկին Սովետի տարածքում՝ թեկուզ ԶՈւ-ի տեսքով:
Այդ ծրագիրը վաղուց կար, դրան դիմադրում էին և՛ ՀՀ-ն, և՛ Ադրբեջանւ, որ փորձում էին հարցը լուծել առանց միջնորդների, բայց առաջինը դա խախտեց Ադրբեջանը, երբ հրավիրեց Թուրքիային, վարձկաններին և այլն, ունեցանք երեք երկրների հայտարարություն, որը կարծես թե բովանդակությամբ կապիտուլյացի է, բայց ես այդպես չեմ կարծում: Ռուսական զորքը մտավ Ադրբեջան, այն, ինչից շատ էր խուսափում Ադրբեջանը, և նույնիսկ վերջին փորձը ուղղաթիռի խոցումն էր:
Մենք մի ժողովուրդ ենք, մի պետություն ենք, որը 26 տարի անտեսել է ՄԱԿ-ի ԱԽ 4 որոշումները, որոնք պարտադիր են, ադրբեջանն էլ խախտել է զինադադարը, ինչու՞ է մեզ թվում, թե այդ կետերը պիտի պահպանվեն, կպահպանվի այն մասը, որը մեզ ձեռք է տալիս, և շատ երկար չի պահպանվի այն մասը, որը ձեռք չի տալիս, ՄԽ-ն վերացված չէ, ԱՄՆ-ն ու Ֆրանսիան դեմ են դուրս եկել՝ ասելով, որ Հայաստանին շահերն անտեսված են, այնպես որ՝ ամեն ինչ մեր ձեռքերում է, կկարողանա՞նք օգտագործել՝ ի նպաստ մեր պետական շահի…՛՛:
Բաբայանի խոսքով՝ իր համար կարևոր չէ, թե ով է ընդդիմությունը կամ իշխանությունը, կարևորը հայրենիքն է. ՛՛Բայց ուզում եմ՝ ոչ ոք չխաբվի, այս համաձայնագիրը մնալու է ուժի մեջ՝ անկախ ուժից՛՛:
Նա նաև հավելեց. ՛՛Այս համաձայնագիրը փրկություն է, այն, ինչ ասվում է, ասվում է, որ չկա իշխանական պատասխանատվություն, ես դեմ չեմ իշխանափոխությանը, բայց հեղափոխությունը մեծ վնաս է հասցնում երկրնրին, ամեն ինչ պետք է անենք՝ քաղաքացիական պատերազմ թույլ չտալու համար՛՛:
Շարունակելով թեման՝ Սամվել Խուդոյանն ասաց. ՛՛Նախ՝ ինչ կատարվեց, կատարվեց այն, որ հաշվարկ չէր կատարվել, որ մենք գործ ենք ունենալու Թուրքիայի հետ, տեռորիստների հետ, գիտեին, չէ՞, և ահռելի քանակությամբ զինված զենքի, ռեսուրսների հետ, նախորդ նախագահները՝ ԼՏՊ-ից սկսած, ասում էին՝ չենք կարող դիմակայել: Մենք, հաշվի առնելով այդ հանգամանքը, պետք է անընդհատ ձգձգենք, բայց ներկա իշխանությունները հույս ունեին, թե պիտի Արցախի անկախությունն ընդունվի, միգուցե դրա համար մտան այս պատերազմի մեջ:
Հուլիսյան դեպքերը յուրահատուկ ՛՛կուտ՛՛ էին, և ահա ահռելի ռեսուրսներով հարձակվեցին, և այս համաձայնագրով, իմ կարծիքով, գենոցիդը կասեցվեց՝ առանց որևէ հստակ միջազգային պայմանագրի՝ ով ինչ գրավել է, կանգնած է:
Դրանից հետո կսկսվեն բանակցությունները, եթե բավականաչափ ուժ չունենաս… Պիտի կարողանանք զինվել այն մակարդակի, մեր քաղաքական, դիվանագիտական միտքը համարյա զրոյական է, պետք է այնպիսի մակարդակի հասցնենք, որ մեր օգտին ծառայեցնենք, զինվենք, ունենանք հզորագույն զենքեր, որ իրենք այլևս կռիվ չանեն, նստեն բանակցությունների: Հետագա բանակցային գործընթացները… Թուրքիան էր ուզում վերջնական լուծում, բայց չստացվեց, ոչ Ալիևն էր ուզում, ոչ Ռուսաստանը, Թուրքիան ուզում էր մտնել Հայաստան, կանխեց Ռուսաստանը, ինձ այդպես է թվում…
Իհարկե, Նիկոլ Փաշինյանը կոպտագույն սխալներ է թույլ տվել, հաշվարկային պահերը չստացվեցին իր մոտ, արդյունքում ունեցանք այսքան զոհեր, էլ չեմ ասում՝ տարածքներ, Շուշի, Դադիվանք, ո՞նց կարելի է… Նոր իշխանությունը պիտի գիտակցի ճակատագրական սխալը: Մեզ պետք է օրինական ճանապարհով իշխանության փոխանցում, այս բաները ոչ ժողովուրդը կների… Բայց մենք էլ չպիտի թույլ տանք, որ նախկին կոռումպացված համակարգի ներկայացուցիչները փորձեն խաբելով անցնել քաղաքացիական պատերազմի՛՛:
Աբգար Ափինյանն էլ անդրադարձավ, իր խոսքով, անցած մղձավանջից հետո շատերի հուսահատությանը: ՛՛Անցած մղձավանջից հետո շատերը հուսահատվեցին, և դա բնական է, բայց հուսահատվելը ճիշտ չէ, չհաշտվեք, ժողովուրդ ջան, կորստի հետ, ինչ էլ եղած լինի, մենք այնքան թանկ կորուստներ ունենք, որ չենք կարող հաշտվել, ինձ կհասկանան նրանք, ովքեր եղել են Արցախում ու պաշտում են այդ ամենը:
Իմ հորդորը՝ չենք հաշտվելու կորստի հետ, և սրանից հետո այնքան բան պիտի անենք աշխարհի համար, որ աշխարհն էլ տեսնի ու Ադրբեջանի հետ համեմատի՝ Ադրբեջան, որն այրում է ամեն ինչ, և մենք, որ ստեղծում ենք:
Մեր բանակը չի պարտվել, մեր զինվորը հաղթել է, ապագա դասագրքերում ես անձամբ եմ հետևելու, որ դա արձանագրվի, իշխանություններն ինչ դավաճանական քայլ արեցին, դա կպարզվի, բայց 18-20 տարեկան հայ առյուծները կռվեցին ու հաղթեցին, մեր ապագա կառավարությունը պիտի արժանի լինի հաղթող զինվորին, վերջապես պիտի կերտենք ազգային պետություն, որն իր շահերը գիտի, կառավարության անդամները պիտի կարողանան խնդիրներ լուծել, ոչ թե լինեն դեգեներատներ, որոնք միայն պարգևավճար են ստանում՛՛,-ասաց նա:
Իր խոսքն ասաց նաև պատմաբան Գուրգեն Մելքոնյանը՝ նշելով, որ իրականությունը մի փոքր այլ է: ՛՛Իրականությունը մի փոքր այլ է, ես փորձեմ ուժ գտնել բարձրաձայնելու. այո՛, Հայաստանը կրեց ռազմական լուրջ պարտություն, իրականությունն այն է, որ կարող ենք արձանագրել, որ պաշտպանական գիծը չկարողացանք հավուր պատշաճի կազմակերպել, ինչու՞, դա առանձին թեմա է, բայց կարծում եմ՝ 2016-ից հետո երբ շատերն ասում էին՝ դա հաղթանակ է, ես ասացի, որ դա պարտություն է, հաղթանակ չէր կարող լինել, այն մարդիկ, որոնք 2016-ի պատերազմը համարում են հաղթանակ, մեղավոր են այսօրվա պարտության համար, 16-ի պատերազմը ցույց տվեց, որ արդեն վարվելու է նոր տեխնոլոգիաներով, իսկ այն գերատեսչությունները, որոնք պաշտպանությունը կազմակերպելու էին, դա հաշվի չէին առել կամ հանցավոր համաձայնության էին եկել, մենք ինքնախաբեությունից պետք է դուրս գանք:
Պետք էր պահել այնտեղ ապրող բնակչությանը, այդ կոմբինացիայի մի մասը ՌԴ խաղաղապահների տեղակայումն էր, երկրորդն այն է, որ մարդիկ ապրեն իրենց տներում, հիմա ամենակարևորն ինֆրաստրուկտուրաների վերականգնումն է ու մարդկանց վերադարձը:
Ես կարծում եմ, որ ներկայիս ղեկավարությունը պիտի գոնե բոլոր միջոցներով Քարվաճառը դարձնի գոնե չեզոք գոտի, վաղվա պատերազմի համար մեզ անհրաժեշտ է պլացդարմ, եթե չունենաքն, արդեն կանխորոշված կլինի ամեն ինչ, Հայաստանը թույլ չենք տալու Սիրիա դարձնել, այստեղ չեն կարող լինել քաղաքացիական բախումներ, սա իսկապես կլինի կործանարար, ինչ վերաբերում է կանխատեսումներին՝ ես ասել եմ, որ Լիբիայի խնդրից հետո հաջորդը լինելու է Հարավային Կովկասում, հետո՝ Միջին Ասիայում:
Հարավային Կովկասում Թուրքիան ամրապնդվեց, որի հետ մենք պետք է հաշտվենք, պետք է իրենց հետ գնանք բանակցությունների, սա ասում եմ ամենայն պատասխանատվությամբ, ասում էին՝ Թուքրիան գործոն չէ, բայց դարձավ նաև վերահսկող գործոն՝ Աղդամում մոնիտորինգային խումբ տեղակայելով: Իդլիբի սահմաններում են անում սա, Արցախում էլ են նույնն անելու, Հարավային Կովկասում չի կարող լինել խնդրի լուծում՝ առանց Թուրքիայի մասնակցության:
Չորրորդ ամենամեծ խնդիրը հայկական բանակում այն նոր տեխնոլոգիաների բացակայությունն է, որը հանգեցրեց շատ լուրջ մարդկային ու տարածքային կորուստների, պետք է բանակը կրթել ու վերազինել նոր տեխնոլոգիաներով, ոգուց բացի նոր տեխնոլոգիաներ են պետք, պետք է մտածենք զրոյից նոր որակի բանակ ստեղծելու մասին՛՛:
Բանախոսներն անդրադարձան նաև հանձնվող տարածքներում մնացող մշակութային արժեքներին, կոթողներին ու դրանց ճակատագրին՝ հաշվի առնելով թշնամու բարբարոսական բնույթը:
Այս առնչությամբ Աբգար Ափինյանն ասաց. ՛՛Վաճառողները պատասխանատվություն են կրելու, ու շատ դաժան է լինելու պատիժը, ոչ մի արժեք թուրքերին չի անցնելու, մեր ժողովուրդը վերատիրելու է այդ արժեքներին, Արցախը մենք չենք տալու, պատերազմը չի ավարտվել, համաձայնագրի օրինականությունը դեռ քննվում է, ռուսական կողմն էլ է քննադատում այդ պայմանագիրը, աշխարհը պատկերացնում է… Մեր հողը մերն է, ու մենք չենք տալու թուրքին, մենք չենք հաշտվում կորստի հետ՛՛:
Սամվել Խուդոյանն էլ հավելեց, որ այս հարցը պետք է լրջորեն դրվի ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի առաջ. ՛՛Այդ հարցը պիտի դրվի միջազգային բոլոր ատյանների առաջ: Ադրբեջանն ամենավատ սորտն է թուրքի, հո մենք չե՞նք ասելու՝ վերցրեք գնացեք, այդ ներկայությունն է հիմք հանդիսանալու, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի առաջ պիտի դրվի այդ հարցը առաջիկա օրերին, որ տեսե՛ք, սա այդ ազգն է, այ դրան էին ձգտում նախկինները՝ ստատոիս քվո, որ ուժեղանանք…՛՛: