Ցեղասպանության կանխարգելման Լեմկինի ինստիտուտը նախազգուշացնում է, որ նախորդ ամսվա սկզբին Սպիտակ տանը նախաստորագրված Հայաստան-Ադրբեջան խաղաղության պայմանագիրը վաղաժամ ներկայացվում է որպես խաղաղության մեծ առաջընթաց։ Ինստիտուտի գնահատմամբ՝ այս համաձայնագիրը սպառնում է ամրապնդել Ադրբեջանի նվաճողական օրակարգը և ճանապարհ հարթել նոր ցեղասպանական գործողությունների համար։
Օգոստոսի 8-ին ստորագրված՝ Հայաստանի, Ադրբեջանի և ԱՄՆ-ի համատեղ հռչակագիրը, ինչպես նաև Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև նախաստորագրված խաղաղության պայմանագիրը թղթի վրա խոստանում տարածքային ամբողջականության փոխադարձ ճանաչում, սահմանի սահմանազատում և առևտրային ուղիների բացում, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի աջակցությամբ Հայաստանի տարածքով դեպի Նախիջևան անցնող միջանցք, որը հայտնի է որպես «Թրամփի ճանապարհ» (Trump Route for International Peace and Prosperity, TRIPP)։
Լեմկինի ինստիտուտը պնդում է, որ սա խաղաղության վաղաժամ տոնակատարություն է, իսկ Ադրբեջանի վերջին զանգվածային հանցագործությունները և հետևողական ռազմատենչությունը մնում են անպատասխան։ Լեմկինի ինստիտուտը զգուշացնում է, որ առանց «Հայաստանի ինքնիշխանությունը պաշտպանող կոնկրետ մեխանիզմների»՝ այս գործարքը կարող է ճանապարհ բացել նոր պատերազմի և նույնիսկ սպառնալ Հայաստանի՝ որպես ինքնիշխան պետության գոյությանը։
Ինստիտուտի հիմնական մտահոգություններից է նաև Հայաստանի համաձայնությունը հրաժարվելու Ադրբեջանի դեմ միջազգային դատարաններում ներկայացված գործերից՝ Արդարադատության միջազգային դատարանում և Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում (ՄԻԵԴ)։
Արդարադատության միջազգային դատարանում Հայաստանի Բաքվին դեմ հայցեր է ներկայացրել ռասայական համակարգային խտրականության և ցեղասպանական գործողությունների համար։ Ադրբեջանը ներկայացրել է հակահայց։
«Այս գործերն այսօր միակ իրավական մեխանիզմներն են, որոնք կարող են ապահովել որոշ ճշմարտություն և հաշվետվություն»,- նշվում է հայտարարությունում։ Հայաստանի հարկադրաբար հրաժարումը դրանցից, ըստ Ինստիտուտի, կնշանակի արդարության մերժում՝ 2023-ին Լեռնային Ղարաբաղից (Արցախից) տեղահանված ավելի քան 100,000 հայերի համար։
Լեմկինի ինստիտուտը դատապարտում է նաև Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխության Ադրբեջանի պահանջը։ Ինստիտուտի կարծիքով՝ նման պահանջները միջամտություն են Հայաստանի ներքին գործերին և սպառնում են անժամկետ ձգձգել խաղաղության որևէ պայմանագրի ստորագրում։
Լեմկինի ինստիտուտը Սպիտակ տանը կնքված գործարքը համեմատում է 1938-ի Մյունխենի գործարքի հետ և նշում, որ սա խաղաղեցում է «ցեղասպանական բռնապետության հանդեպ»։ Այն հիշեցնում է Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի բազմակի հայտարարությունները, որոնք ժխտում են Հայաստանի գոյության իրավունքը, Բաքվում հայ գերիների ու պատանդների շարունակվող բանտարկությունը և Ադրբեջանի կողմից հրադադարի խախտումների պատմությունը։
«Թույլ տալով, որ խաղաղության համաձայնագրի ներկայիս տեքստը մնա անփոփոխ՝ Թրամփի վարչակազմը վտանգում է լեգիտիմացնել և ուժեղացնել Ադրբեջանի ընդարձակողական և հակահայ օրակարգը»,- նշվում է հայտարարությունում։
Ինստիտուտը ԱՄՆ-ին հորդորում է Ադրբեջանից պահանջել կոնկրետ քայլեր նախքան որևէ պայմանագիր վերջնականացնելը, այդ թվում՝ հայ ռազմագերիների և քաղաքական բանտարկյալների անհապաղ ազատ արձակում; Ադրբեջանի կրթական համակարգի և պաշտոնական հռետորաբանության բարեփոխում՝ հակահայ ատելությունը վերացնելու համար; «Արևմտյան Ադրբեջանի» դոկտրինի ապամոնտաժում, որով Ադրբեջանի իշխանությունները հավակնում են ողջ հայկական տարածքին; Արցախի ապագայի շուրջ բանակցություններ՝ հիմնված ինքնորոշման և մշակութային ժառանգության պահպանման սկզբունքների վրա։
Ինստիտուտը զգուշացնում է, որ առանց այս երաշխիքների ներկայիս «խաղաղության» գործընթացը ավելի շուտ կհաստատի անպատժելիությունը, քան կկանխի նոր հանցագործությունները։
Հայտարարությունում նշվում է, որ խաղաղությունը չի կարող հաստատվել «ցեղասպանության կամ վերապրածների պահանջների վրայով տրակտորով անցնելու միջոցով»։
«Պատմությունը մեզ զգուշացնում է՝ ցեղասպան բռնապետներին կարճաժամկետ շահերի համար հանդուրժելու վտանգների մասին,- ասվում է հայտարարությունում։- Իսկական խաղաղությունը պահանջում է արդարություն, հաշվետվություն և ինքնության պաշտպանություն։ Ցանկացած այլ տարբերակ նոր աղետի վտանգ է պարունակում հայ ժողովրդի համար»։
Լեմկինի ինստիտուտը հիմնվել է ցեղասպանության կանխարգելման և մարդու անվտանգության պաշտպանության նպատակով։ Այն կրում է Ռաֆայել Լեմկինի անունը՝ իրավաբան, որը սահմանել է «ցեղասպանություն» եզրույթը և կարևոր դեր ունեցել ՄԱԿ-ի Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխարգելելու և պատժելու մասին կոնվենցիայի ընդունման գործում։
ԱՄՆ Փենսիլվանիա նահանգում տեղակայված ինստիտուտը համատեղում է հետազոտական, իրավական և իրավապաշտպան աշխատանքները։ Այն պարբերաբար հրապարակում է գնահատականներ ու նախազգուշացումներ այն տարածաշրջանների վերաբերյալ, որտեղ առկա են ցեղասպանության ռիսկեր, և հանդես է գալիս միջազգային հանրությանն ուղղված կոչերով։
© ORAGIR.NEWS https://oragir.news/hy/material/2025/09/01/168107