Կան մտահոգություններ, որ տարածաշրջանայինից դուրս խաղացողների առկայությունը կխախտի հավասարակշռությունը «այդ փխրուն տարածաշրջանում»

Թվում է, թե Դոնալդ Թրամփի «խաղաղապահության» հույսերը հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների կարգավորման գործում որոշ չափով վաղաժամ դուրս եկան գոնե այն պատճառով, որ օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում շքեղորեն ներկայացված համաձայնագրերը կողմերը մեկնաբանում են բոլորովին այլ կերպ, գրում է fondsk.ru-ն։

Եթե Բաքվում, ինչպես նախկինում, խոսում են Ադրբեջանի հիմնական տարածքի՝ Նախիջևանի ինքնավար մարզի և Թուրքիայի միջև ապրանքների անարգել անցման համար նախատեսված արտատարածքային «Իլհամ Ալիևի անվան Զանգեզուրի միջանցքի» մասին, ապա ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը խոսում է բոլորովին այլ բանի մասին. «Կա օբյեկտիվ իրականություն և սուբյեկտիվ ընկալումներ։ Օբյեկտիվ իրականությունն այն է, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը Վաշինգտոնում կրկին ճանաչել են միմյանց տարածքային ամբողջականությունը, ինքնիշխանությունը, իրավասությունը և սահմանների անձեռնմխելիությունը։ Հետևաբար, նման հաղորդակցման ուղիները կարող են անցկացվել Հայաստանի տարածքով, որի վերաբերյալ որոշում է կայացնում ՀՀ-ն, և որի վերաբերյալ ձեռք են բերվել համաձայնագրեր»։ Ըստ ՀՀ կառավարության ղեկավարի, իր ստորագրությամբ փաստաթղթում նշվում է, որ Հայաստանի տարածքում կլինի TRIPP անվամբ ենթակառուցվածք։

Սեպտեմբերի 9-ին ԱՄՆ հավաստագրված առևտրային առաքելության ներկայացուցիչները ժամանել են Ադրբեջան այսպես կոչված Միջին միջանցքի երկայնքով համագործակցության ընդլայնման հարցերը քննարկելու համար։ Պատվիրակությանը ընդունել են Ադրբեջանի արտաքին գործերի և էկոնոմիկայի նախարարներ Ջեյհուն Բայրամովը և Միքայիլ Ջաբարովը։ Կողմերը քննարկել են առևտրային և էներգետիկ ուղիների դիվերսիֆիկացումը, ինչպես նաև Բաքվի և Վաշինգտոնի միջև տնտեսական կապերի ամրապնդման հեռանկարները։ Այցելու հյուրերը նշել են «Ադրբեջանի երկարաժամկետ ջանքերը Միջին միջանցքը վերակենդանացնելու և գործարկելու համար, ներառյալ այնպիսի նախագծեր, ինչպիսիք են Բաքու-Թբիլիսի-Կարս երկաթուղին, Բաքվի միջազգային ծովային առևտրային նավահանգիստը և Ալաթ ազատ տնտեսական գոտին»։ Բաքվում ամերիկյան ընկերություններին հրավիրվել են ավելի ակտիվորեն օգտվել երկրի բարենպաստ ներդրումային միջավայրից և մասնակցել տրանսպորտի, էներգետիկայի և լոգիստիկայի ոլորտներում համատեղ նախագծերին։

Ադրբեջանից ամերիկացիները մեկնել են Հայաստան, որտեղ, ինչպես հայտնել է ՀՀ արտգործնախարարությունը, քննարկվել են այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են ճանապարհների, երկաթուղային գծերի, անցակետերի և լոգիստիկ հանգույցների արդիականացումը, որոնք պետք է արագացնեն ապրանքների տեղաշարժը, բարելավեն տարածաշրջանների կապը և ստեղծեն նոր հնարավորություններ բիզնեսի համար։ Դժվար թե պատահական լինի, որ ամերիկյան այցը երկու կովկասյան երկրներ համընկավ Բաքու-Երևան-Անկարա «եռանկյունում» սահմանների և տրանսպորտային ենթակառուցվածքների վերաբերյալ շփումների ակտիվացման հետ։

Հայտնի է, որ անցյալ շաբաթ Հայաստանի և Ադրբեջանի պատվիրակությունները՝ փոխվարչապետեր Շահին Մուստաֆաևի և Մհեր Գրիգորյանի գլխավորությամբ, փոխայցելություններ են կատարել՝ քննարկելով սահմանների սահմանազատման, ականազերծման, ինչպես նաև տարածաշրջանում գործողությունների համաժամեցման համար անհրաժեշտ օբյեկտների վերականգնման ու կառուցման հարցեր։ Շատ է խոսվում նաև Ալիջան-Մարգարա սահմանային անցակետում երկկողմ հարաբերությունների կարգավորման հարցերով Հայաստանի և Թուրքիայի հատուկ ներկայացուցիչներ Ռուբեն Ռուբինյանի և Սերդար Քըլըչի առաջիկա հանդիպման մասին։ Ինչպես նշել է Ռուբինյանը. «Հայկական կողմից ուշացման հետ կապված խնդիրներ չկան, մենք պատրաստ ենք հենց վաղը բացել սահմանները և հաստատել դիվանագիտական հարաբերություններ»։

Այս ամենը նման է օգոստոսի 8-ի Վաշինգտոնյան համաձայնագրերի իրականացման փորձի, որոնք մեծամասամբ թաքցված են լայն հանրությունից։ Ինչպես նշում է «Խազարսկի վեստնիկ» հեռագրային ալիքի հեղինակ Իլգար Վելիզադեն, Վաշինգտոնը, ըստ երևույթին, «ձգտում է գործնական համաձայնությունների հասնել մոտ ապագայում, հնարավոր է մինչև տարեվերջ»։ Իր հերթին, «Երևան Օբզերվեր»-ը կենտրոնանում է վիճահարույց հարցերի վրա, այդ թվում երկաթուղային գծի վարձակալության (ամերիկացիները պնդում են, Փաշինյանը փորձում է խուսափել) և մայրուղու հնարավոր գործունեության վրա։

Բաքուն կտրականապես դեմ է հայկական ծառայությունների կողմից ստուգումներին։ Միակ բանը, որին պատրաստ են, դա հայերին տրամադրել ստուգման նյութեր, որոնք անցկացվել են ադրբեջանական կողմից։ Հայաստանի դիրքորոշումն այն է, որ ճանապարհը խստորեն ցանկապատվի ցանկապատերով, որպեսզի վարորդների և ուղևորների համար անհրաժեշտ ամեն ինչ՝ բենզալցակայաններից մինչև սրճարաններ, գտնվի այդ կոնտուրի սահմաններում։ Եվ այստեղ, ըստ երևույթին, սպասարկումը կտրվի ամերիկացիներին։ Բացի այդ, «ԱՄՆ-ն պահանջում է բոլոր մաքսային և սահմանային փաստաթղթերի ամբողջական փոխանցումը իր ծրագրային ապահովմանը։ Հայաստանը գրեթե անցել է, Ադրբեջանը չի ցանկանում դա անել։ Վիճահարույց քաղաքական հարցերից բացի, առևտրային հարցերը նույնպես «չեն սանրվում»։ Ամերիկացիները չափազանց մեծ գումարներ են պահանջում Ադրբեջանից իրենց ծառայությունների համար, որը, իր հերթին, ընդհանրապես չի էլ ցանկանում վճարել Հայաստանին տարանցման համար և այլն»։

MPG/Gallup International Association-ի կողմից վերջերս անցկացված հարցման համաձայն Հայաստանի քաղաքացիների մոտ 48%-ը բացասական վերաբերմունք ունի Վաշինգտոնի համաձայնագրերի նկատմամբ։ Այսպիսով, դեռևս շատ ավելի շատ չլուծված հարցեր կան, քան հնարավոր պատասխաններ, ինչը, ըստ էության, նախօրեին հայտարարել էր Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարար Սերգեյ Լավրովը. «Մենք պետք է տեսնենք, թե ինչպես այն (Երևանի և Բաքվի միջև համաձայնագիրը) կաշխատի, քանի որ Վաշինգտոնում հանդիպումից հետո առաջին մի քանի օրերին լսված բոլոր ոգևորված արձագանքները հետո փոխարինվեցին սկեպտիկ գնահատականներով, երբ փաստաթուղթը հրապարակվեց։ Եվ, ինչպես պարզվեց, այնտեղ ամեն ինչ համաձայնեցված չէ»։

Ավելին, կան հիմքեր ենթադրելու, որ Բաքուն և Երևանը Սպիտակ տան հետ իրենց երկխոսության մեջ, մեղմ ասած, կիսել են Ռուսաստանի, Ադրբեջանի և Հայաստանի եռակողմ միջկառավարական հանձնաժողովի աշխատանքների ընթացքում ձեռք բերված զարգացումները, որը, ինչպես նշել է Ռուսաստանի Դաշնության փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը, «եթե գործընկերները դիմեն մեզ, մենք կարողանանք ինչ-որ կերպ օգտակար լինել, և մենք կարող ենք օգտակար լինել, ապա, իհարկե, մենք ուրախ կլինենք շարունակել այս աշխատանքը»։

Ռուսաստանի, Ադրբեջանի և Հայաստանի եռակողմ աշխատանքային խումբն ավարտել է Հարավային Կովկասի տարածքում հաղորդակցությունների ապաշրջափակման համար անհրաժեշտ բոլոր որոշումների ձևակերպումը։ Այժմ կողմերի միջև բանակցությունները շարունակվում են երկկողմանի շփումների ձևաչափով, ասել է Օվերչուկը Արևելյան տնտեսական ֆորումի ժամանակ. «2023 թվականի հուլիսի սկզբից ի վեր խումբը հանդիպումներ չի ունեցել, բայց փոխգործակցությունը շարունակվում է երկկողմ մակարդակով։ Մենք պարբերաբար կարծիքներ և տեղեկատվություն ենք փոխանակում ստեղծված իրավիճակի վերաբերյալ։ Խմբի համանախագահները նաև իմ գործընկերներն են միջկառավարական հանձնաժողովներում, ուստի մեր հաղորդակցությունը շարունակում է ակտիվ մնալ։ Խումբը մանրակրկիտ աշխատանք է կատարել՝ ուշադրություն դարձնելով ապաշրջափակման ամենափոքր մանրամասներին և տարբեր ասպեկտներին։ Բոլոր հարցերը ուշադիր մշակվել են և ձևակերպվել են որոշումներ, որոնք որոշում են հետագա քայլերը»։

Հիմա անհավանական է թվում, որ այս հետագա քայլերը հնարավոր են Թրամփի վարչակազմի «հովանու ներքո», որը հազիվ թե կարողանա քարտեզի վրա ցույց տալ Կովկասը և շփոթում է Հայաստանը Ալբանիայի հետ։ Օվերչուկի խոսքով՝ կան մտահոգություններ, որ տարածաշրջանայինից դուրս խաղացողների առկայությունը կխախտի հավասարակշռությունը «այդ փխրուն տարածաշրջանում»։ Համապատասխանաբար, Բաքվի և Երևանի համար ավելի նպատակահարմար կլինի հետևել երկկողմ հարաբերությունների կարգավորման ծրագրին՝ հիմնված Ռուսաստանի, Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև 2020-2022 թվականների եռակողմ համաձայնագրերի շարքի վրա, ներառյալ ռուսական (կամ բարեկամական) հարթակի վրա խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը, տրանսպորտային հաղորդակցությունների ապաշրջափակումը և Սյունիքի մարզում և այլ տարածքներում հայ-ադրբեջանական սահմանի սահմանազատման քայլերի ձեռնարկումը։