Էլեկտրաէներգիայի սակագնի թանկացումը Հայաստանում անխուսափելի է, իշխանությունը թանկացումը լավագույն դեպքում կհետաձգի մինչև 2026-ի ընտրությունների ավարտը։ Sputnik Արմենիայի հետ զրույցում այս տեսակետը հայտնեց էներգետիկ հարցերով փորձագետ Վահե Դավթյանը` վերլուծելով ՀՀ էներգետիկ շուկայում առկա իրողությունները։
Փորձագետը հիշեցրեց, որ ՀՀ էլեկտրաէներգետիկ շուկան ազատականացված է 2022 թվականի փետրվարի 1-ից, և կառավարությունը արտադրողների համար սահմանել է էլեկտրաէներգիայի ավելի ցածր սակագին` նոր ազատական մոդելին միանալու նպատակով։ Արդյունքում այսօր արդեն շուկային միացած շուրջ 300 մեծ ու փոքր սուբյեկտներ էլեկտրաէներգիայի դիմաց վճարում են ավելի ցածր սակագնով։ Իսկ գնային տարբերությունը կոմպենսացվում է Հայաստանի Հանրապետության մնացած 1 100 000 շարքային սպառողների հաշվին։
Բացի այդ, ՀՀ էլեկտրաէներգետիկ համակարգը ի սկզբանե նախագծված էր որպես արտահանող, բայց դեպի Վրաստան արտահանումը այնքան է նվազել, որ, Դավթյանի բնորոշմամբ, մեր երկիրը այս ուղղությամբ փաստացի վերածվել է նետոներկրողի։ Իրանի ուղղությամբ ևս արտահանման ծավալների էական նվազում կա։
Սրա հետևանքով Հայաստանում արտադրվող ավելցուկային էլեկտրաէներգիայի ՕԳԳ–ն, ըստ Դավթյանի, բավական ցածր է, ինքնարժեքն էլ` բարձր։
Եթե այս խնդիրներին ավելացնենք նաև համակարգի առողջացմանն ուղղված միջազգային վարկերն ու դրանց սպասարկման համար անհրաժեշտ միջոցները, ապա փորձագետն այլ ելք չի տեսնում, քան էլեկտրաէներգիայի սակագինը բարձրացնելը։
«Սա քաջ գիտակցելով և հասկանալով նաև, որ առաջիկայում սպասվում են ինտենսիվ քաղաքական, ընտրական գործընթացներ, որոնց պարագայում էլեկտրաէներգիայի գնի բարձրացումը կարող է հանգեցնել բացասական հետևանքների, այդ թվում` ռեպուտացիոն բնույթի, իշխանությունը որոշել է թույլ չտալ էլեկտրաէներգիայի սակագնի փաստացի աճ` դեֆիցիտը ծածկելով գազի գնի նվազման հաշվին կուտակված ավելցուկային գումարների հաշվին»,– ասաց Դավթյանը։
Վկայակոչելով իր աղբյուրներից ստացած տեղեկությունները` փորձագետը նշեց, որ վերջին տարիներին ՀՀ–ում նկատվող դրամի ամրապնդման արդյունքում գազի ձեռքբերման ոլորտում ապահովվել է որոշակի ավելցուկ, որը 2024 թվականի դրությամբ կազմել է շուրջ 20 միլիարդ դրամ, իսկ այսօր արդեն` շուրջ 40 միլիարդ դրամ։
«Իհարկե, տրամաբանական կլիներ, և նման փորձ մենք ժամանակին ունեցել ենք, որ այդ ավելցուկը ուղղվեր երկրի ներսում սակագների վերանայմանը, նվազեցմանը»,– նշեց փորձագետը։
Նա հավելեց` դրա փոխարեն, սակայն, Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովը 2024 թվականի դեկտեմբերին որոշեց կուտակված ավելցուկն ուղղել Երևանում նոր գազատրանսպորտային ենթակառուցվածքների շինարարությանը` չնայած այն հանգամանքին, որ նոր ենթակառուցվածքները օրենքով պետք է իրականացվեն նոր բաժանորդների միացման վճարների հաշվին։
«Մոտեցումը, որը կիրառվեց Հանրային ծառայությունների կարգավորող հանձնաժողովի կողմից, արհեստական է և հղի է նաև որոշակի բացասական հետևանքներով առաջիկայում։ Սակագնային փուչիկը, որը ձևավորվել է դրամի ամրապնդման շնորհիվ, մի օր անպայման պայթելու է, երբ երկրում փոխվի ֆիսկալ իրավիճակը, մակրոտնտեսական իրավիճակը»,– ընդգծեց Դավթյանը։
Նա հիշեցրեց, որ էլեկտրաէներգիայի` առաջիկայում սպասվող թանկացման մասին հրապարակային հայտարարեց նաև ՀԷՑ–ի նոր կառավարիչ Ռոմանոս Պետրոսյանը, երբ նոր էր ստանձնել իր պարտավորությունները։
«Եթե հիշում եք, ամիսներ առաջ բավականին անկեղծ հայտարարություն արեց, որ շատ դժվար է էլեկտրաէներգիայի սակագինը զսպել։ Ճիշտ է` հետո տարբեր տեղեկատվական մեթոդներով դա կոծկեցին, բայց հայտարարությունը փաստացի արվել էր` ելնելով օբյեկտիվ իրողություններից»,– արձանագրեց Դավթյանը`շեշտելով, որ թանկացումն ընդամենը որոշ ժամանակով հետաձգվել է, և էլեկտրաէներգիայի սակագինը որոշվել է արհեստական զսպել ևս մի քանի ամիս` ելնելով քաղաքական նկատառումներից։
Հիշեցնենք` ՀՀ Ազգային ժողովը հուլիսի 3–ին 65 կողմ, 27 դեմ, 0 ձեռնպահ ձայներով երկրորդ ընթերցմամբ և ամբողջությամբ ընդունեց «Հանրային ծառայությունները կարգավորող մարմնի մասին» և «Էներգետիկայի մասին» օրենքներում նախատեսված փոփոխությունների և լրացումների փաթեթը (այլ կերպ ասած՝ ՀԷՑ-ի պետականացման նախագիծը)։
Ավելի վաղ՝ հունիսի 18–ին, ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը գործարար, ՀԷՑ–ի սեփականատեր Սամվել Կարապետյանի կալանավորումից ժամեր առաջ, հայտարարեց` հասունացել է պահը, երբ «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ՓԲԸ–ն պետք է ազգայնացվի (պետականացվի)։ Փաշինյանը նաև սպառնաց ազատել ՀԷՑ-ի՝ պետության հետ չհամագործակցող աշխատակիցներին։ Հունիսի 24-ին նա հայտարարեց, որ ՀԷՑ–ի պետականացման պլանը պատրաստ է։
Հուլիսի 18-ին հայտնի դարձավ, որ ՀԾԿՀ–ն պետական վերահսկողության ծառայության պետի պաշտոնից ազատված Ռոմանոս Պետրոսյանին նշանակել է «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ընկերության ժամանակավոր կառավարիչ։ Հանձնաժողովը նաև կառավարության ներկայացրած հաղորդման հիմքով վարույթ է հարուցել ՀԷՑ–ի նկատմամբ։
Նշենք, որ Սամվել Կարապետյանը ընկերությունը ձեռք է բերել 2016 թվականին նախկին կառավարության խնդրանքով և հարյուր միլիոնավոր դոլարներ է ներդրել արդիականացման համար։