Վերականգնվում է Արտանիշի պեղումներից հայտնաբերված մարդաբանական նյութը: «Տեսակետ» ակումբում այսօրվա մամուլի ասուլիսը նվիրված էր այս թեմային:
Ինչպես նշեց հնագետ, Արտանիշի պեղումների մասնակից Մարիամ Ամիրյանը՝ Սևանի հյուսիսային ավազանի Արտանիշ թերակղզում երկու դամբարան են պեղել՝ Արտանիշ 23-ը՝ Ք. ա. 11-10-րդ դարերով թվագրվող, և Արտանիշ 29-ը՝ Ք. ա. 8-6-րդ դարերի:
Ամիրյանի խոսքով՝ Արտանիշ թերակղզին առաջին անգամ է պեղվել, պեղումներն այս տարի ևս շարունակվելու են, իսկ մյուս տարի կպեղվի դամբարաններին կից բնակավայրը:
Այս անգամ ուշագրավն այն է, որ պեղումներն իրականացվել են երկրաբանների հետ համագործակցությամբ, արվել են երկրաքիմիական անալիզներ, որոնք թույլ են տալիս առանց պեղումներ անելու իմանալ, թե ինչ նյութեր կան հողի մեջ. սա հայկական հնագիտության համար նորություն է:
Պեղված նյութը հատկապես առանձնահատուկ է թաղման ծեսի բացահայտման առումով, ինչին էլ անդրադարձավ ասուլիսի մյուս բանախոսը՝ Արտանիշի պեղումների հնամարդաբան Հասմիկ Սիմոնյանը: Նա նշեց, որ Արտանիշի պեղումներից հայտնաբերված մարդաբանական նյութը շատ խառն ու խիտ էր: «Այս պահին ունենք 14 ամբողջական վերականգնված գանգ, որոնցից երեքը մանկական են, նաև ունենք առանձին ստորին ծնոտներ: Մտածում ենք, որ այստեղ կարող է զրադաշտական թաղման ծես լինել, որովհետև այրած սրունքի ոսկոր ունենք»,-ասաց Սիմոնյանը՝ հավելելով, սակայն, որ դա դեռ ենթադրություն է, իսկ ավելի ամբողջական ու ստույգ տվյալները հայտնի կլինեն լաբորատոր փորձաքննություններից հետո:
Այս առնչությամբ բանախոսը նշեց. «Պալեոգենետիկների հետ ենք համագործակցում, որպեսզի պարզենք՝ հայտնաբերված ոսկորների տերերն իրար հետ ազգակցական կապ ունե՞ն, թե՞ ոչ»:
Նա ասաց նաև, որ դամբարանից մեկում գործ ունենք ոչ ստանդարտ խմբային ծեսի հետ, իսկ մյուսում միայն մեկ անհատի թաղման ծես է: Երկու դեպքերում էլ հայտնաբերվել են նաև ծեսին բնորոշ այլ նյութեր՝ կենդանու ոսկորներ, գայլի ոսկորից պատրաստված հմայիլ, նետասլաքներ, օղեր, մատանիներ, իսկ խեցեղենի բեկորներից միայն մի թասիկ է հնարավոր եղել վերականգնել, քանի որ նյութը ցաքուցրիվ է և ոչ ամբողջական:
Բանախոսները նշեցին, որ խմբային ծեսով դամբարանում առկա են թաղման երեք ձևերի համադրում՝ դիադրմանմ, դիամասնատման և դիակիզման, ինչն էլ այն դարձնում է ոչ ստանդարտ, հատկապես՝ դիամասնատումը, թեպետ նման դեպքեր սակավ, բայց եղել են:
Մարիամ Ամիրյանի ու Հասմիկ Սիմոնյանի խոսքով՝ պեղումներն անցկացվել են Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի ու Երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտի համատեղ ջանքերով, իսկ այս տարի իրենց կմիանան նաև գերմանացի գործընկերները:
Կից ներկայացնում ենք ասուլիսի բանախոսների՝ Մարիամ Ամիրյանի և Հասմիկ Սիմոնյանի՝ պեղումների մասին պատրաստած նյութը, ինչպես նաև՝ համապատասխան լուսանկարներ:
Հնագիտական պեղումներ Արտանիշի թերակղզում
2019 թ. Սևանա լճի Արտանիշի թերակղզու տարածքում պեղումներ են իրականացվել 2 դամաբարանադաշտերում: Տարածաշրջանում սրանք առաջին կանոնավոր պեղումներն են: Մինչ պեղումները հայ երկրաբանների կողմից (, ծածկագիր` 18T-1E171) թերակղզու տարածքում իրականացվել են երկրաքիմիական ուսումնասիրություններ՝ նպատակ ունենալով ստացված արդյունքները կիրառել հնագիտական հետազոտական աշխատանքների մեջ: Նույնականացնելով արտեֆակտերի կողմից, դամբարանների վերևում, բնահողի շերտի մեջ ձևավորված երկրաքիմիական անոմալիաները՝ Արտանիշ 23 և Արտանիշ 29 դամբարանադաշտերում, ընտրվել են առավելագույն հեռանկարային մեկական դամբարաններ հնագիտական պեղումներ իրականացնելու համար: Պեղումներն իրականցավել ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության իսնտիտուտի արշավախմբի (ղեկավար՝ Ա. Բոբոխյան), իսկ որոնողակա-երկրաքիմիական ուսումնասիրությունները՝ ՀՀ ԳԱԱ Երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտի՝ ՀՀ ԿԳՄՍ Գիտության Կոմիտեի կողմից հատկացված 18T-1E171 դրամաշնորհի թեմայի աշխատակիցների (ղեկավար՝ Ա. Հովհաննիսյան) կողմից:
Արտանիշ 23-ի դամբարան №1-ի պեղումները ցույց են տվել, որ սալարկղային դամբանախցում արվել է անհատական թաղում դիադրման ծեսով: Ննջեցյալը 30-35 տարեկան տղամարդ էր, որ թաղված էր աջ կողքի վրա, կծկված վիճակում: Դամբարանը հարուստ էր ուղեկցող գույքով. խեցանոթներ, բրոնզե և ոսկրե նետասլաքներ, ուլունքահատիկներ:Դամբարանում փաստագրվել է Սևանա լճի բարձրացմանը վերաբերող նստվածքներ, ինչը ցույց է տալիս, որ ինչ-որ ժամանակ դամբարանը գտնվել է ջրի տակ: Սա է պատճառը որ դամբարանի ողջ ոսկրաբանական նյութը արտեֆակտների հետ մեկտեղ բավականին քայքայված վիճակով են գտնվել: Դամբարանը ըստ ռադիո-ածխածնային անալիզի արդյուքնների թվագրվում է Ք.ա. XI-X դդ.:
Արտանիշ 29 դամբարանադաշտի №1 դամբարանաթումբը իրենից ներկայացնում է շրջանաձև կառույց, որի կենտրոնում տեղակայված էր քարարկղային դամբանախուցը: Այստեղ կատարվել է խմբային թաղում հավանական դիադրման, դիամասնատման և դիակիզման ծեսերի համադրությամբ: Մարդաբանական նյութն անատոմիական ամբողջականությունից լրիվ զուրկ էր: Ստեղծվում էր այնպիսի տպավորություն, որ թաղել են ոչ թե մարդկանց, այլ նրանց՝ մկաններից և ջլերից ազատված ոսկորները: Լաբորատոր աշխատանքները ցույց են տվել, որ դամբարանախցում առկա են եղել 17 արական, 4 իգական և 6 մանկական կմախքների մնացորդներ:Ուղեկցող գույքը (մետաղե, ոսկրե, կավե առարկաներ) ևս ամբողջությամբ բեկորային տեսքով է փաստագրվել: Չնայած բերկորայնությանը գույքը բավականին հարուստ տեսք ունի, բարձր որակի խեցանոթներ, երկաթե և բրոնզե դանակի շեղբեր, ճարմանդի բեկորներ, մատանիներ, ոսկրե կախիկներ, տարատեսակ ուլունքահատիկներ, այդ թվում խեցուց, որոնք բերված են Կարմիր ծովից: Հնակենդանաբանության տեսանկյունից հետաքրքիր է խոզի փաստագրումը և գայլի նախադաստակից կախիկ-հմայիլը (հնակենդանաբանական նյութի մշակումը կ.գ.թ. Ն. Զարիկյանի): Ռադիո-ածխածնային անալիզի տվյանների համաձայն դամբարանը թվագրվում է Ք.ա. VIII-VI դդ.:
Տարածաշրջանում հնագիտական և երկրաբանական ուսումնասիրությունները շարունակվելու են նաև 2020 թ.: Արշավախմբին միանալու են նաև գործընկերներ Գերմանիայից և նախատեսվում է ընդլայնել աշխատանքները: Հետազոտվելու են ոչ միայն դամբարանադաշտեր, այլ նաև բնակատեղիներ, ինչն էլ որոշակիորեն կամբողջացնի մեր պատկերացումներն Արտանիշ թեակղզու պատմության վերաբերյալ:
Այժմ, առկա ողջ նյութական և տեսական տվյալները գտնվում են տարբեր գիտական դիսցիպլինների ուսումնասիրության ներքո: Իրականացվում են երկագիտական, հնամարդաբանական, հնակենդանաբանականուսումնասիրություններ, մաքրվում և վերակագնվում են արտեֆակտները (վերականգման աշխատանքները կատարվում են «Էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանի կողմից): Սպասվում են տվյալներ Արտանիշ 29 դամբարանադաշտի №1 դամբարանի մարդաբանական նյութի ԴՆԹ անալիզներից, ինչը ցույց կտա ննջեցյալների ազգակցական կապերի հավանականությունը:
Չնայած դամբարանների նյութը դեռ մշակման և ուսումնասիրման փուլում է, սակայն կարող ենք փաստել, որ Արտանիշի թերակղզին հարուստ է բավականին հետաքրքիր հնավայրերով, որոնք, համապատասխան ֆինանսական և մասնագիտական հագեցվածության պայմաններում, ակնհայտորեն կարելի է ի ցույց դնել հանրությանը:
Պեղումներից գտնված արտեֆակտներից մի քանիսն այժմ կարելի է տեսնել «Էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանի ժամանակավոր ցուցադրությունների սրահում՝ «Ուեդուրի-Էթիունի երկրի հնագիտական ժառանգությունը» ցուցահանդեսի շրջանակներում:
ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ, հնագետ՝ Մ. Ամիրյան
«Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայություն» ՊՈԱԿ, հնամարդաբան՝ Հ. Սիմոնյան
