Բժշկական կրթությունը պետք է դարձնել պետական մենաշնորհ. Լազար Եսայան

Գաղտնիք չէ, որ Հայաստանում ստոմատոլոգիական ծառայությունները, համեմատած այլ երկրների հետ, առավել մատչելի են: Ինչ վերաբերում է որակին, ապա այս առումով բոլորովին չենք զիջում այլ երկրների, քանի որ մեզանում իսկապես կան բարձրակարգ մասնագետներ: Տեխնիկական հագեցվածության առումով մեր կլինիկաները նույնպես առաջնակարգ տեղերում են, և, չնայած այս ամենին, ստոմատոլոգիայի ոլորտը ևս, ինչպես Հայաստանում թերևս բոլոր ոլորտները, զերծ չէ խնդիրներից:

Այսպես՝ Tesaketinfo.am-ը ոլորտի խնդիրների ու հաջողությունների, վերահսկողության, կադրերի, համավարակի ընթացքում աշխատանքային բարդությունների և այլ հարցերի շուրջ զրուցել է բ. գ. դոկտ., պրոֆ., ԵՊԲՀ Ստոմատոլոգիական ֆակուլտետի դեկան, թերապևտիկ ստոմատոլոգիայի ամբիոնի վարիչ, Հայաստանի ստոմատոլոգների ասոցիացիայի նախագահ Լազար Եսայանի հետ:

–Պարոն Եսայան, ներկայացրեք, խնդրեմ, ստոմատոլոգիայի ոլորտի արդի վիճակը Հայաստանում:

-Փաստացի, ստոմատոլոգիան այսօր Հայաստանում և՛ լավ վիճակում է, և՛ վատ. բավականին շատ խնդիրներ ունենք:

Տասը տարուց ավելի է՝ խոսում ենք այն մասին, թե արդյոք մեզ անհրաժե՞շտ են այսքան ստոմատոլոգներ: Համաձայն միջազգային նորմերի՝ յուրաքանչյուր 10 հազար բնակչին նախատեսված է 4-5 ստոմատոլոգ, մինչդեռ ՀՀ-ում այդ թիվն արդեն հասել է  18-20-ի: Այսօր ստոմատոլոգի մասնագիտություն է ձեռք բերում տարեկան մոտ 700-800 ուսանող՝ այն դեպքում, որ մեր երկրին տարեկան 50 ստոմատոլոգն անգամ շատ  է: Բացի ԵՊԲՀ-ից, գործում են նաև ստոմատոլոգիական ֆակուլտետ ունեցող այլ մասնավոր բուհեր: Կարծում եմ, որ բժշկական կրթությունը պետք է լինի պետական մենաշնորհ: Եվ, այնուամենայնիվ, մասնավոր բուհում բժշկական մասնագիտություններով կրթության այլընտրանք ունենալու պարագայում էլ ուսանողների թվաքանակի տեսանկյունից պետք է լինեն սահմանափակումներ:

Ստացվում է այնպես, որ մասնագիտական շուկան ուղղակի ապականվում է, և այստեղ մրցակցություն է ստեղծվում ոչ թե մատուցվող ծառայությունների որակի, այլ ծառայությունների գների միջև. առկա տնտեսական իրավիճակի հետ կապված՝ կան կլինիկաներ, որտեղ ծառայություններ են մատուցվում անիրատեսական գներով:

Կարող եք տեսնել գովազդներ՝ «ատամնաքարերի հեռացում անվճար կամ 3 հազար դրամով», կամ՝ «կերամիկական ատամնապսակ 20-25 հազար դրամ՝ ներառյալ բուժումը». դա անընդունելի է, դա անգամ մոտ չէ ինքնարժեքին:

Հարց է ծագում՝ ինչպե՞ս է դա իրականացվում: Դեռևս կլինիկական օրդինատուրան չավարտած մասնագետներ, անգամ այս կամ այն ԲՈՒՀ-ի բարձր կուրսի ուսանողներ մասնագիտական փորձ ձեռք բերելու համար հանդես են գալիս որպես բժիշկներ, մի քանի ժամով համասարք են վարձակալում, սոցիալական ցանցերում մի քանի նկար տեղադրում, նշում են ծառայությունների ցածր գներ և դառնում «ճանաչված բժիշկ»: Ցավալին այն է, որ անգամ արդեն իսկ փորձառու բժիշկն է առաջնորդվում «ցածր գներ, շատ պացիենտ, շատ փող» սկզբունքով՝ չհարգելով սեփական անձն ու տարիների ստացած կրթությունը:

Ինձ համար շատ կարևոր է նաև բժիշկների, ատամնատեխնիկների, քույրերի լիցենզավարումը կամ որակավորումը: Ժամանակին կար գործընթաց, համաձայն որի՝ յուրաքանչյուր հինգ տարին մեկ անգամ բժիշկը քննություն էր հանձնում և՛ թեստվորման ձևով, և բանավոր ձևաչափով՝ հանձնաժողովին: Այդ պարագայում կամա, թե ակամա բժիշկը միշտ լինում էր պատրաստված, անընդհատ փորձում էր տիրապետել նորություններին կամ գոնե կարդալ գրականություն, որի արդյունքում մենք ունենում էինք ավելի բանիմաց բժիշկներ: Իսկ հիմա մարդը ստանում է դիպլոմ, աշխատելու իրավունք,  հինգ տարին մեկ անգամ անցնում է կամ անգամ չի էլ անցնում վերապատրաստման դասընթացներ, և վերջ: Ժամանակին, երբ կար որակավորման այդ սկզբունքը, ունենում էինք առաջին, երկրորդ, երրորդ կարգի, բժիշկներ, բարձր որակավորման մասնագետներ, երբ պացիենտը մտնում էր պոլիկլինիկա, նա տեսնում էր, թե ո՛ր կարգի, ո՛ր որակավորման բժշկի մոտ է սպասարկվում:

Իսկ այսօր պրոֆեսորն ու նորավարտ բժիշկը հավասար դաշտում են, երկուսն էլ բժիշկ են, կարծես առաջ գնալու, զարգանալու, նորարարություններին տիրապետելու մոտիվացիան հետզհետե մարում է…

Պետք է լինի նաև կլինիկաների, լաբորատորիաների, բժիշկների և ատամնատեխնիկների քանակի նորմավորում՝ ըստ մարզային պահանջների: Այսօր այս ամենը կենտրոնացված է հիմնականում Երևանում և այլ խոշոր քաղաքներում:

-Այդ դեպքում երևի ոչ միայն բժշկի խնդիրն է, այլև անորակ նյութերի՞…

– Իհարկե, ավելի մատչելի գներով նյութեր կան այսօր, չեմ կարող ասել, թե դրանք որքանով են որակյալ կամ անորակ, բայց եվրոպական, ամերիկյան նյութերն ու սարքավորումները հաստատ սերտիֆիկացում են անցնում, և կարող ենք երաշխավորել որակ, բնականաբար, դրանցով աշխատելն էլ ավելի թանկ կլինի: Բայց չմոռանանք, որ ինքնարժեք ձևավորվում է ոչ միայն նյութերով: Կան կոմունալ, օժանդակ անձնակազմի հետ կապված ծախսեր, հարկեր և այլն… Այս ամենը ևս պետք է ներառել է գնագոյացման ժամանակ, այլ հարց է, թե բժիշկն իրեն որպես աշխատավարձ որքա՞ն է նախատեսում: Չէ՞ որ նա պետք է հարգի իրեն և իր ընտրած մասնագիտությունը, ի՞նչ է նշանակում՝ 5000 դրամով պլոմբավորել ատամը: Ոչ թե ասում եմ, թե գները պետք է բարձրանան արհեստականորեն, որպեսզի խնդիրներ ստեղծենք ժողովրդի համար, այլ գները պետք է լինեն իրատեսական, խելամտության սահմաններում:

Որակյալ ծառայություն մատուցող բժիշկների մոտ, բնականաբար, այն ավելի բարձր արժեք կունենա և շատերի համար կլինի ոչ հասանելի:

Երկար տարիներ փորձում էի նախարարության միջոցով սահմանել նվազագույն գների ցանկ, սակայն այն այդպես էլ իրականություն չդարձավ: 

Գնային քաղաքականության վրա ազդում են նաև չլիցենզավորոված կաբինետները:

-Ատամնատեխնիկների դեպքում նու՞յնպես այս խնդիրներն առկա են:

Նույն վիճակն այսօր ատամնատեխնիկների շրջանում է, շուկան ողողված է ատամնատեխնիկներով, նույնպես գների միջև մրցակցություն է ընթանում, բոլոր կայացած խոշոր լաբորատորիաներում գները մի քանի անգամ ավելի են, բայց կան տեխնիկներ, որոնք աշխատում են տնային պայմաններում կամ ստվերում, աշխատում են մոտ երեք անգամ պակաս գներով: Սա նույնպես նորմալ չէ:

Բժիշկների, ատամնատեխնիկների թվի աճին հակառակ՝ ունենք բուժքույրերի դեֆիցիտ: Ավարտում են մեծ քանակությամբ բուժքույրեր և՛ պետական, և՛ մասնավոր քոլեջներում: Հարց է ծագում՝ որտե՞ղ են նրանք: Քանի որ մեր մենթալիտետում ընդունված է, որ երեխան պետք է ունենա բարձրագույն կրթություն, ուստի քոլեջն ավարտածների մեծ մասը՝ 70-80 տոկոսը, բարձրագույն կրթություն ստանալու համար ընդունվում է մասնավոր բուհերի երկրորդ կուրս, մնացած մասն էլ նախընտրում է աշխատել հիվանդանոցներում, կամ էլ ուղղակի չի համապատասխանում ստոմատոլոգիական կլինիկայի պահանջներին: Բոլոր կլինիկաների համար սա մեծ խնդիր է, և կարծում եմ՝ ժամանակն է միջին մասնագիտական կրթություն ապահովող քոլեջներում պատրաստել բժիշկ ստոմատոլոգի օգնականներ:

-Ինչպե՞ս պիտի վերահսկվի այս ամենը, ո՞վ պիտի վերահսկի:

-Այսօր կան տարբեր մարմիններ, որ կարող են իրականացնել վերահսկողություն: Առաջին հերթին Առողջապահության նախարարությունը, Առողջապահական և աշխատանքի տեսչական մարմինը, հարկային մարմինները… Ժամանակին վերահսկողություն էին իրականացնում նաև ոստիկանության թաղային մարմինները՝ ոչ օրինական, չլիցենզավորված կաբինետներ էին հայտնաբերում: Կարծում եմ՝ սա միասնական աշխատանքի արդյունք պետք է լինի:

-Իսկ Ստոմատոլոգների ասոցիացիան այստեղ որևէ դեր կարո՞ղ է ունենալ:

-Ես կարծում եմ, որ որոշակի լիազորություններ ունենալու դեպքում  վերահսկողություն կարող է իրականացնել նաև ասոցիացիան: Ըստ իս՝ Առողջապահության նախարարությունը Հայաստանի ստոմատոլոգների ասոցիացիայի հետ համագործակցության պարագայում  կարող է ունենալ լուրջ ձեռքբերումներ ոլորտի կարգավորման գործում:

-Այսինքն՝ Առողջապահության նախարարությու՞նը պիտի լիազորի ասոցիացիային՝ իրականացնելու այս կամ այն գործառույթը:

-Այո, տարբեր երկրներում ցանկացած մասնագիտական ոլորտում կարևոր դեր ունեն ազգային ասոցիացիաները: Մենք, օրինակ, 1995թ.-ից FDI-ի՝ Ստոմատոլոգների միջազգային ֆեդերացիայի անդամ ենք, նաև FDI-ի Եվրոպական ռեգիոնալ կազմակերպության անդամ ենք, ամեն տարի մասնակցում ենք տարեկան ժողովների, ծանոթանում ենք աշխարհում գործող նորություններին, անգամ որոշակի պրոտոկոլային առաջարկներ ենք ներկայացրել, որոնք ընդունվել են այդ կազմակերպությունների կողմից:

Հայաստանի ստոմատոլոգների ասոցիացիան միջազգային հարթակում մեծ հարգանք է վայելում: Այսօր մենք կարող ենք նրանց հետ համատեղ խնդիրներ լուծել: Տարբեր երկրներում կլինիկան չի կարող լիցենզավորվել, եթե ազգային ասոցիացիայի անդամ չէ, բժիշկը չի կարող ծավալել բժշկական գործունեություն, եթե ազգային ասոցիացիայի անդամ չէ:

Շատ երկրներում կոնֆերանսները կրեդիտավորվում են ազգային ասոցիացիաների կողմից…

Ես չեմ ասում, որ մեզ այսքան լիազորություններ հատկացնեն, պետք է լինի համագործակցություն: Հասկանալի է, որ նախարարությունը պետք է շատ մեծ դեր ունենա համատեղ աշխատանքային գործընթացում՝ որոշ գործառույթներ տրամադրելով ասոցիացիային:

-Ինչը մեզ մոտ չի՞ արվում:

Ոչ միայն մեզ մոտ, այլև ընդհանրապես հետխորհրդային երկրներում ասոցիացիաները առանձնապես դեր ու նշանակություն չունեն: Պատկան մարմինները հաճախ ինձ հարցնում են, թե մեր ասոցիացիաները շատ են, այդ դեպքում ու՞մ հետ պետք է համագործակցեն: Ինձ զարմացնում է այն հանգամանքը, որ հարցադրում անողը, լինելով պետական այր, ազգային ասոցիացիան չի տարբերում այլ ասոցիացիաներից:

Ազգայինը մեկն է, և այդ մեկն է ճանաչվում աշխարհում: Եվ ազգայինի պարագայում չի նշանակում, թե մյուսներն իրավունք չունեն գոյատևելու: Բոլոր երկրներում էլ կան մասնագիտական ասոցիացիաներ, որոնք անդամակցում են  ազգային ասոցիացիային և տարեկան վճարում են անդամավճար, իրականացնում են համատեղ ծրագրեր:

Հայաստանի ստոմատոլոգների ասոցիացիան Երևանի պետական բժշկական համալսարանի հետ համատեղ երկար տարիներ վերապատրաստումներ է իրականացնում մարզերում: Բացառությամբ նախորդ տարվա՝ յուրաքանչյուր  տարի մի քանի անգամ մարզերում իրականացնում ենք կրեդիտավորված կոնֆերանսներ՝ անվճար հիմունքներով: Այլ ասոցիացիաներ կարող են համագործակցել մեզ հետ, թեև մասնագիտական ասոցիացիաների մեծ մասը ազգային ասոցիացիայի անդամներն են, ղեկավարում են մեր մասնագիտական սեկցիաները:

Մենք չենք համագործակցում այն ասոցիացիաների հետ, որոնք կառուցողական չեն, և նրանց կողմից բարձրացվող հարցերն ուղղակի անիրատեսական են:

Տարիներ առաջ որոշեցինք մի քանի ասոցացիաներով հավաքվել, քննարկել արտոնագրային վճարի մասին օրենքի փոփոխությունը, ընդ որում՝ այդ օրենքի դեմ մենք պայքարել ենք ի սկզբանե:

-Այսօր այդ օրենքը կա՞:

Ոչ, այսօր արտոնագրային վճարը վերացվել է, և ստոմատոլոգիական գործունեությունը հարկվում է շրջանառության հարկով: Հայաստանի ստոմատոլոգների ասոցիացիան միշտ կողմնակից է եղել շրջհարկի տեսակին, քանի  որ մենք կարծում ենք, որ այն առավել համապատասխանում է արդարության սկզբունքին. հարկը վճարվում է կատարված աշխատանքին համապատասխան:

-Ինչպե՞ս եք աշխատել կորոնավիրուսի համավարակի շրջանում:

Հայաստանի ստոմատոլոգների ասոցիացիան աշխատում է անընդհատ՝ կազմակերպելով սեմինարներ, վերապատրաստման դասընթացներ, յուրաքանչյուր  երկու տարին մեկ կազմակերպում ենք խոշոր միջազգային կոնֆերանս, որին իրենց մասնակցությունն են ունենում FDI-ի նախագահը, միջազգային կառույցների այլ ներկայացուցիչներ: Համավարակի օրերին բավականին օպերատիվ կերպով համագործակցելով  տարբեր երկրների ազգային ասոցիացիաների հետ՝ ստեղծեցինք և  ֆեյսբուքյան էջում հրապարակեցինք տեղական պահանջներից բխող կլինիկական աշխատանքների վերաբերյալ 6-7 էջանոց ուղեցույց, տեսանելի պաստառ, տեսահոլովակներ: Ինֆորմացիան թարմացվում էր ամեն օր՝ համաշխարհային նորություններին և պրոտոկոլներին համապատասխան: Այդ օրերին շատ կլինիկաների տրամադրվել է խորհրդատվություն՝ աշխատանքների արդունավետ և անվտանգ կազմակերման նպատակով:

-Իսկ եղա՞ն կլինիկաներ, որ փակվեցին:

-Այո, շատ կլինիկաներ փակվեցին, որովհետև չէին կարողանում բավարարել պահանջները կամ ուղղակի վախենում էին աշխատել համավարակի պայմաններում, ինչը հասկանալի է: Ընդ որում, նշեմ, որ ցանկացած կլինիկա այսօր էլ պիտի աշխատի նույն պահանջներին համապատասխան: Այն ժամանակ վերնազգեստի պահանջ էլ կար, իսկ այժմ՝ ոչ, սակայն մնացած նորմերը, կարծում եմ, պետք է պահպանվեն: Իսկ ինչ վերաբերում է ախտահանման, մանրէազերծման գործընթացներին, ապա դրանք պետք է խստորեն պահպանվեն՝ անկախ այն հանգամանքից՝ կա համավարակ, թե ոչ:

Հայաստանի ստոմատոլոգների ասոցիացիան համագործակցել և այսօր էլ համագործակցում է Հիվանդությունների վերահսկողության և կանխարգելման ազգային կենտրոնի հետ: Փառք Աստծո, դա այն կառույցն է, որտեղ իսկապես պրոֆեսիոնալներ են աշխատում: Համագործակցում ենք, մասնակցում ենք նաև սանէպիդ նորմերի ձևավորման գործընթացներին:

-Համավարակի ընթացքում կարծեք թե պատշաճ վերահսկողություն էր իրականացվում, տեղում ստուգումներ էին արվում…

-Այո, իրականացվում էր: Ցանկացած պարագայում վերահսկողությունն անհրաժեշտ է կլինիկայի բնականոն աշխատանքը առկա սանէպիդ նորմերին և կանոններին համապատասխան կանոնակարգելու տեսանկյունից: Սակայն երբ վերահսկողությունն ի սկզբանե փորձում է հանդես գալ պատժողի դիրքերից, այն կորցնում է իր բուն նպատակը: Վերահսկողության նպատակը պետք է լինի օժանդակելը, օգնելը, սովորեցնելը, ուղղություն տալը: Այլ հարց է, որ 1-2 անգամ զգուշացնելուց հետո նորմերը կրկին չեն պահպանվում: Այդ ժամանակ պետք է պատժել՝ ժամանակավոր կասեցնել գործունեությունը,  զրկել լիցենզիայից, տուգանել և այլն: Ասում են՝ «մինչև գրպանին չես դիպչում, մարդիկ ուշքի չեն գալիս»:

-Պարոն Եսայան, խնդիրների մասին խոսեցինք, սակայն անտեսեցինք ոլորտի դրական կողմերը: Չէ՞ որ այդպիսիք ևս կան:

-Նշեմ, որ մենք շատ լավ մասնագետներ ունենք, շատ լավ կլինիկաներ ու ատամնատեխնիկական լաբորատոներիաներ՝ հագեցած նորագույն սարքավորումներով ու նյութերով: Մարդիկ անընդհատ վերապատրաստվում են, մասնակցում կոնֆերանսների, նաև՝ արտերկրում, մենք ունենք շատ լավ մասնագետներ, որոնց շնորհիվ կարողանում ենք ապահովել ստոմատոլոգիական տուրիզմը Հայաստանում: Անցած տարի դժվար էր՝ պայմանավորված կորոնավիրուսային համավարակով, սակայն այս տարի արդեն կա տեղաշարժ:

Լինելով մատչելի ու որակյալ՝ ստոմատոլոգական տուրիզմը շատ կարևոր է Հայաստանի տնտեսության համար: Ստոմատոլոգիական տուրիզմին պետք է ուղղակի պետական մակարդակով զարկ տրվի: Այդ հարցում կարող է օգտակար լինել նաև Հայաստանի ստոմատոլոգների ասոցիացիան:

Այսօր ասոցիացիան համագործակցում է փորձառու փաստաբանների, հաշվապահական աուդիտ իրականացնող ընկերությունների հետ, որոնց օգնությամբ կարողանում ենք պաշտպանել բժշկի շահերը, քանի որ ոլորտը օրենսդրական կարգավորման տեսանկյունից ունի շատ բացեր, և, ցավոք, բժիշկը այսօր անպաշտպան է:

-Եթե Առողջապահության նախարարությունը լիազորություններ տա, պիտի նաև ֆինանսավորի՞:

-Իրենց կողմից ֆինանսավորում պետք չէ, բավարար կլինի միայն այնպիսի որոշման կայացումը, որի համաձայն՝ լիցենզավորվել կկարողանա միայն այն կլինիկան, որը կհանդիսանա ասոցիացիայի անդամ, կամ իրավունք կունենա աշխատելու  ասոցիացիայի անդամ բժիշկը, և մենք արդեն կապահովենք մեր ֆինանսական մուտքերը: Այդ պարագայում կարող ենք կյանքի կոչել է՛լ ավելի կարևոր գաղափարներ:

Փաստորեն՝ ստացվում է այնպես, որ անհրաժեշտ է սահմանափակել ընդունվողների թիվը, ինչպես նաև՝ կանոնակարգել մասնագետների քանակը՝ ըստ մարզային պահանջների, սահմանափակել լիցենզավորման գործընթացը այն շրջաններում, որտեղ ուղղակի դրա պահանջը չկա. մի խոսքով՝ անհրաժեշտ է բժշկական կրթությունը դարձնել պետական մենաշնորհ:

Tesaketinfo.am